# Xulosa — Tarmoq Servislari > DNS, DHCP va ARP — tarmoqning ko'rinmas poydevori. Internet siz sezmagan holda ular tufayli ishlaydi. Hujumchilar esa aynan shu poydevorni nishon qiladi. ## 🔄 Eslab ko'ring (oldingi darsdan) > Oldingi darsda ARP ni ko'rdik. ARP nima ish qiladi? ARP Spoofing qanday hujum? Himoyaning eng samarali usuli nima edi? > _(Eslab ko'ring, keyin davom eting.)_ ## 🔍 Darsdan oldin bir daqiqa (pre-assessment) > **O'ylab ko'ring:** Uchta xizmatni o'rgandingiz: DNS, DHCP, ARP. Ulardan qaysi biri eng muhim deb o'ylaysiz? Nima uchun? > _(Javobingizni eslab qoling — dars oxirida bu haqda fikr yuritamiz.)_ ## 🎯 Bu darsdan keyin siz - DNS, DHCP va ARP ning har birini qisqacha tushuntira olasiz - Ular qaysi tartibda ishlashini ko'rasiz - Har bir xizmatga qarshi asosiy hujumlarni farqlay olasiz - Asosiy himoya choralarini sanab bera olasiz --- ## 🗺️ Orqaga nazar — Modul ichida nimalar o'rgandik? Bu bo'limda uchta xizmatni o'rgandik. Ular bir-birini to'ldiradi va tarmoqning ishlashi uchun birgalikda zarur. ```text title="Uch xizmat — bir qatorda" DHCP: tarmoqqa ulanish -> IP, gateway, DNS olish (qurilma -> sozlamalar) DNS: "hacknow.uz" -> 135.181.162.158 (domen -> IP) ARP: 192.168.1.1 -> AA:BB:CC:11:22:33 (IP -> MAC) ``` Har biri alohida muammoni hal qiladi. Birlashganda esa butun tarmoq ishlaydi. Bu uch xizmatni bir "aql xaritasi" sifatida ham ko'rish foydali: ```mermaid mindmap root(("Tarmoq servislari")) DHCP "Avtomatik IP beradi" "DORA: D-O-R-A" "Port 67 va 68" DNS "Nom -> IP" "Port 53" "A, AAAA, MX, NS" ARP "IP -> MAC" "Faqat lokal tarmoq" "Broadcast so'rov" ``` --- ## Uchta xizmatning umumiy xaritasi ```mermaid flowchart TD subgraph X["Tarmoq servislari"] DNS["DNS
Domen nomini IP ga tarjima
Port: 53"] DHCP["DHCP
Avtomatik IP manzil beradi
Port: 67 va 68"] ARP["ARP
IP manzilni MAC ga tarjima
Broadcast"] end subgraph H["Hujumlar"] DA["DNS Spoofing
DNS Tunneling"] DH["DHCP Starvation
Rogue DHCP"] AA["ARP Spoofing
MITM"] end subgraph G["Himoya"] DG["DNSSEC
DoH yoki DoT"] HG["DHCP Snooping
Port Security"] AG["DAI
Statik ARP
VPN va HTTPS"] end DNS --> DA --> DG DHCP --> DH --> HG ARP --> AA --> AG ``` !!! tip "Bitta naqsh, uch joyda" E'tibor bering: uchala hujum ham bitta umumiy zaiflikdan kelib chiqadi — **ishonchni tekshirmaslik**. DNS soxta javobga, DHCP soxta serverga, ARP soxta MAC ga ishonadi. Himoyaning umumiy g'oyasi ham bitta: **tekshirish va shifrlash** (imzo, autentifikatsiya, HTTPS/VPN). --- ## Tezkor eslatma jadvallari ### DNS | Savol | Javob | |-------|-------| | Nima qiladi? | Domen nomini IP manzilga tarjima qiladi | | Port? | 53 (TCP va UDP) | | A yozuvi? | IPv4 manzil | | MX yozuvi? | Pochta serveri | | Buyruq? | `dig hacknow.uz` yoki `nslookup hacknow.uz` | | Asosiy hujum? | DNS Spoofing — soxta saytga yo'naltirish | ### DHCP | Savol | Javob | |-------|-------| | Nima qiladi? | Avtomatik IP manzil va tarmoq sozlamalar beradi | | Portlar? | 67 (server), 68 (mijoz) | | DORA nima? | Discover, Offer, Request, Acknowledge | | Nima beradi? | IP, Mask, Gateway, DNS | | Asosiy hujum? | Rogue DHCP — soxta gateway orqali MITM | ### ARP | Savol | Javob | |-------|-------| | Nima qiladi? | IP manzilni MAC manzilga tarjima qiladi | | Qayerda ishlaydi? | Faqat bitta lokal tarmoq ichida | | ARP jadvalini ko'rish? | `arp -a` yoki `ip neigh show` | | ARP Spoofing nima? | Soxta MAC yuborib MITM hujum qilish | | Eng yaxshi himoya? | DAI (Dynamic ARP Inspection) | ### Muhim buyruqlar ```bash title="servislar_buyruqlari.sh" # DNS — domen ma'lumoti dig hacknow.uz A +short nslookup hacknow.uz # DHCP — Linux da IP yangilash sudo dhclient -r eth0 # IP ni qaytarish sudo dhclient eth0 # Yangi IP olish # ARP — jadval ko'rish arp -a ip neigh show ``` --- ## Tarmoqqa ulanishdan sahifa ochilishigacha — to'liq zanjir Siz Wi-Fi ga ulandingiz va `hacknow.uz` ni brauzerga yozdingiz. Nima bo'ldi? Avval so'z bilan, keyin diagramma bilan ko'ramiz. ```text title="To'liq zanjir (so'z diagrammasi)" 1. DHCP ishladi Qurilmangiz tarmoqqa ulandi -> DORA jarayoni -> IP manzil, gateway, DNS server manzili olindi 2. DNS ishladi Brauzer: "hacknow.uz ning IP si nima?" DNS server: "135.181.162.158" 3. ARP ishladi Brauzer paket yubormoqchi -> Gateway MAC manzili kerak ARP: "192.168.1.1 ning MAC si nima?" -> Javob olindi 4. Paket jo'nadi MAC manzil bilan paket routerga yetdi -> Router uni internetga yo'naltirdi -> Sahifa ochildi ``` ```mermaid flowchart TD Start(["Wi-Fi ga ulandingiz"]) --> D["1. DHCP: DORA
IP, gateway, DNS olindi"] D --> N["2. DNS: hacknow.uz -> 135.181.162.158"] N --> A["3. ARP: gateway IP -> MAC topildi"] A --> P["4. Paket router orqali Internetga"] P --> End(["Sahifa ochildi"]) ``` Uchta xizmat ketma-ket ishlab, bir necha millisekundda bu zanjirni yaratadi. !!! example "Tartibni eslab qoling" Mantiqiy tartib: avval **DHCP** (umuman tarmoqqa kirish + DNS manzilini olish), keyin **DNS** (nomni IP ga aylantirish), keyin **ARP** (shu IP ga yetib borish uchun gateway MAC ini topish). Bittasi ishlamasa — zanjir uziladi. --- ## ⚠️ Keng tarqalgan xatolar | Noto'g'ri tushuncha | Haqiqat | |---------------------|----------| | Bu uchta xizmatdan biri muhimroq | Uchtalasi ham zarur — biri ishlamasa, Internet to'xtaydi yoki xavf tug'iladi | | HTTPS barcha hujumlardan himoyalaydi | HTTPS mazmunni himoyalaydi, ammo DNS Spoofing yoki Rogue DHCP orqali siz soxta saytga yo'naltirilishingiz mumkin | | Bular faqat katta tarmoqlar uchun muhim | Uy tarmog'ingizda ham DNS, DHCP va ARP ishlaydi — xuddi shu hujumlar uy tarmog'iga qarshi ham qo'llaniladi | | Hujumlarning himoyasi ham har xil mantiqqa ega | Aksincha — uchalasining himoyasi bitta g'oyaga asoslanadi: ishonchni tekshirish va trafikni shifrlash | ## ✅ Tez tekshiruv — bilasizmi? **Savol:** Kafedagi Wi-Fi da siz parol kiritsangiz — hujumchi shu parolni qanday o'g'irlashi mumkin (qaysi hujum turi orqali)?

Javobni ko'rish

**Rogue DHCP + MITM yoki ARP Spoofing + MITM.** Hujumchi soxta DHCP server orqali o'zini gateway qilib ko'rsatadi yoki ARP Spoofing orqali ARP jadvalini buzadi. Natijada barcha trafik hujumchi orqali o'tadi. Agar sayt HTTP ishlatsa (HTTPS emas) — parol ochiq ko'rinadi.

??? note "Tez tekshiruv: javobni ko'rish uchun bosing" Savol: Agar DNS Spoofing va Rogue DHCP ikkalasi ham sizni boshqa joyga yo'naltira olsa, ular orasidagi farq nima? Javob: Rogue DHCP **butun trafikni** soxta gateway orqali o'tkazadi (barcha saytlar). DNS Spoofing esa **faqat nom-IP javobini** soxtalashtiradi (tanlangan saytlar uchun). Birinchisi tarmoq darajasida, ikkinchisi nom darajasida. ## 🧪 O'zingiz sinab ko'ring (xavfsiz amaliyot) Quyidagi buyruqlar bilan o'z tarmog'ingizni tekshiring: === "Linux" ```bash title="tarmoq_tekshiruv.sh" # 1. DNS tekshirish — qaysi DNS ishlatilmoqda cat /etc/resolv.conf # 2. DHCP tekshirish — IP manzilni qaerdan oldingiz ip addr show ip route show # 3. ARP tekshirish — tarmoqdagi qurilmalar arp -a ``` === "Windows" ```powershell title="tarmoq_tekshiruv.ps1" # 1 + 2. DNS, IP, gateway — hammasi birga ipconfig /all # 3. ARP jadvali arp -a ``` Shu buyruqlar natijasida o'z tarmoqning DNS, IP manzil va router MAC manzilini bilasiz. ??? note "Agar ishlamasa" ARP jadvali bo'sh chiqsa, avval biror saytni oching yoki `ping` yuboring — shunda yozuvlar paydo bo'ladi. Windows da buyruqlarni `[[Win+R]]` -> `cmd` orqali oching. ## ⚖️ Etika eslatmasi Biz DNS, DHCP va ARP hujumlarini tushundik — chunki shundagina himoya qila olamiz. Bu usullarni boshqaning tizimiga qarshi ishlatish — jinoyat (O'zR JK 278-modda). Biz faqat o'z qurilmamizda yoki maxsus lab muhitida mashq qilamiz. ## ✅ Eng muhimi (xulosa) - DNS domen nomini IP ga tarjima qiladi; buzilsa soxta saytga tushib qolasiz - DHCP tarmoqqa ulanganda avtomatik IP va gateway beradi; buzilsa trafik hujumchi orqali o'tadi - ARP IP manzilni MAC manzilga tarjima qiladi; buzilsa MITM hujumi sodir bo'ladi - Ulanish tartibi: DHCP → DNS → ARP → paket jo'nadi - Uchtalasi birgalikda ishlaydi — biri zaif bo'lsa butun tarmoq xavf ostida - Umumiy zaiflik: ishonchni tekshirmaslik. Umumiy himoya: tekshirish va shifrlash - Himoya: DNSSEC, DHCP Snooping, DAI, VPN, HTTPS - **Darsdan oldingi savol:** Uchtalasi teng muhim — zanjirning eng zaif halqasi qaysi bo'lsa, o'sha xavf yaratadi ## ➡️ Keyingi qadam **Keyingi dars:** Marshrutlash (Routing) — paketlar tarmoqlar orasida qanday harakatlanishini o'rganamiz: routing jadvallari, gateway va firewall asoslari. **Hayotda qo'llang (transfer):** Bugun uchta buyruqni bajaring: `dig google.com A +short`, `arp -a`, `ip route show`. Natijalarni bir vaqtda ko'rib, DNS — DHCP — ARP zanjirini o'zingizda ko'ring. **1 soatdan keyin eslab ko'ring:** DNS, DHCP va ARP — har birining asosiy vazifasini va asosiy hujumini yozmasdan ayta olasizmi?

Tarmoq servislari

DNS — Internetning Telefon Daftari