# System Startup va Boot Process !!! info "Bu darsda" - 🎯 Kompyuter yoqilgandan login oynasigacha nima bo'lishini tushunasiz - 🎯 BIOS/UEFI, GRUB, kernel, initramfs, systemd — har birining rolini bilasiz - 🎯 Boot jarayonini kuzatuvchi buyruqlarni o'rganasiz - 🎯 Tez-tez uchraydigan boot muammolarini hal qila olasiz - ⏱️ O'qish vaqti: ~18 daqiqa - 🧩 Kerakli bilim: [Linux asoslari](../../1.%20Linux%20asoslari/1.%20Linux%20tarixi%20va%20distributionlar.md), fayl tizimi tushunchasi --- ## 🪝 Tasavvur qiling... Ertalab uyg'onib, kompyuteringizni yoqasiz. Tugmani bosasiz — va bir necha soniyadan keyin ish stolini ko'rasiz. O'sha bir necha soniyada kompyuter ichida **to'qqiz bosqichlik marosim** o'tadi. Xuddi avtomobil motorini o'tkazishdek: avval akkumulator, keyin starter, keyin benzin nasos, keyin dvigatel — biri ishlamasa, hammasi to'xtaydi. Bu dars shu marosimni ochib beradi. Uni tushungan odam tizim ishga tushmay qolsa **nima buzilganini** bilib, tuzata oladi. --- ## Butun jarayon — bir nazar ```mermaid flowchart TD A["🔴 Tugma bosildi
(Power On)"] --> B["🔬 BIOS / UEFI
temir tekshiruvi (POST)"] B --> C["📋 GRUB
qaysi OS ni yuklash?"] C --> D["⚙️ Kernel
OS ning yuragi yuklanadi"] D --> E["🗂️ initramfs
vaqtinchalik fayl tizimi"] E --> F["💾 Root filesystem
asosiy disk ulandi"] F --> G["🚀 systemd
xizmatlar ishga tushadi"] G --> H["👤 Login
siz kirasiz"] style A fill:#7f1d1d,stroke:#ef4444,color:#fff style B fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff style C fill:#1e40af,stroke:#93c5fd,color:#fff style D fill:#064e3b,stroke:#34d399,color:#fff style E fill:#065f46,stroke:#6ee7b7,color:#fff F fill:#1e3a5f,stroke:#7dd3fc,color:#fff style G fill:#3b0764,stroke:#c084fc,color:#fff style H fill:#14532d,stroke:#86efac,color:#fff ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Boot jarayoni — kompyuterning **ertalabki uyg'onish marosimi**. Har bir bosqich keyingisini tayyorlaydi. Biri to'xtasa, navbatdagisi boshlanmaydi. --- ## 1-bosqich: BIOS / UEFI — temir tekshiruvi Tugmani bosgan zahiyot, birinchi ishga tushadigan narsa — dastur emas, **BIOS yoki UEFI**. Bu sizning kompyuteringiz temirga (plataga, xotiraga, diskka) yozilgan kichik dastur. !!! tip "Oddiy qilib aytganda" BIOS/UEFI — shifoxona shifokorining "salomlashuv tekshiruvi" kabidir: "Ko'zing ko'ryaptimi? Qulog'ing eshityaptimi? Qo'ling-oyog'ing joyidami?" Hamma temir azo tekshiriladi. Biror narsa yo'q bo'lsa — "bip!" ovozi va jarayon to'xtaydi. Bu tekshiruvga **POST** (Power-On Self Test — yoqilishda o'z-o'zini tekshirish) deyiladi. POST tugagach, BIOS/UEFI bootloader (ishga tushiruvchi) ni qidiradi — diskda, USB da yoki tarmoqda. ```mermaid flowchart LR A["Tugma
bosildi"] --> B["POST
(tekshiruv)"] B --> C{"Hamma
joyidami?"} C -- "Ha ✅" --> D["Bootloader
qidirish"] C -- "Yo'q ❌" --> E["Bip ovozi
+ to'xtash"] style C fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff style E fill:#7f1d1d,stroke:#ef4444,color:#fff style D fill:#064e3b,stroke:#34d399,color:#fff ``` ### BIOS va UEFI farqi nima? **BIOS** (Basic Input/Output System) — eski standart, 1970-yillardan. Cheklovlari bor: 2TB dan katta diskni tanimaydi, ishga tushishi sekin. **UEFI** (Unified Extensible Firmware Interface) — zamonaviy standart. Tezroq, 2TB+ disklar, xavfsiz yuklash (Secure Boot), grafik interfeys. Hozir sotilayotgan deyarli barcha kompyuterlarda UEFI bor. ```bash # Qaysi biri ishlatilayotganini aniqlash [ -d /sys/firmware/efi ] && echo "UEFI" || echo "BIOS" # UEFI boot yozuvlarini ko'rish (UEFI tizimda) efibootmgr -v # BIOS ma'lumotlarini ko'rish sudo dmidecode -t bios ```

🔬 Chuqurroq — UEFI Secure Boot va EFI o'zgaruvchilari

**Secure Boot** — UEFI ning xavfsizlik xususiyati. U faqat ishonchli (imzolangan) bootloader va kernel yuklanishiga ruxsat beradi. Ba'zi custom OS o'rnatishda muammo chiqaradi — shu sababli uni o'chirib qo'yish kerak bo'ladi. ```bash # Secure Boot holati mokutil --sb-state # EFI o'zgaruvchilari (UEFI saqlagan ma'lumotlar) ls -la /sys/firmware/efi/efivars # UEFI boot tartibi efibootmgr -v # BootOrder: 0001,0000,0002 — bu tartibda bootloader qidiradi ``` **GPT va MBR:** UEFI ko'pincha GPT (GUID Partition Table) disk bo'limi bilan ishlaydi, BIOS esa MBR (Master Boot Record) bilan. GPT 128 tagacha bo'limni va 9.4 ZB gacha diskni qo'llab-quvvatlaydi. ```bash # Disk bo'lim jadvalini tekshirish sudo fdisk -l /dev/sda # yoki sudo gdisk -l /dev/sda ```

--- ## 2-bosqich: GRUB — "Qaysi OS?" menyusi BIOS/UEFI temir salomatligini tasdiqladi. Endi u diskda **GRUB**ni topadi va nazoratni unga o'tkazadi. **GRUB** (Grand Unified Bootloader) — o'zbek tiliga "Katta birlashtiruvchi yuklovchi" deyish mumkin. Uning bir vazifasi: siz qaysi operatsion tizimni (yoki qaysi kernel versiyasini) yuklashni tanlaysiz. !!! tip "Oddiy qilib aytganda" GRUB — **restoran menyusi** kabidir. Kompyuterda bir nechta OS bo'lishi mumkin: Ubuntu, Windows, eski kernel versiyasi. GRUB ularni ro'yxat qilib ko'rsatadi. Siz tanlaysiz — u yuklaydi. ```mermaid flowchart LR A["BIOS/UEFI
nazoratni berdi"] --> B["GRUB menyu
ko'rsatadi"] B --> C{"Foydalanuvchi
tanlaydi"} C --> D["Ubuntu 22.04"] C --> E["Ubuntu (eski kernel)"] C --> F["Windows"] D --> G["Kernel yuklanadi"] style B fill:#1e40af,stroke:#93c5fd,color:#fff style C fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff ``` ### GRUB sozlamalari ```bash # GRUB asosiy sozlamalar fayli cat /etc/default/grub # Muhim parametrlar: # GRUB_DEFAULT=0 — standart tanlov (0 = birinchi) # GRUB_TIMEOUT=10 — menyu 10 soniya ko'rinadi, keyin avtomatik yuklaydi # GRUB_CMDLINE_LINUX_DEFAULT="quiet splash" — kernel parametrlari # GRUB konfiguratsiyasini yangilash (Ubuntu/Debian) sudo update-grub # GRUB konfiguratsiyasini yangilash (CentOS/RHEL) sudo grub2-mkconfig -o /boot/grub2/grub.cfg ``` > [!NOTE] > `/boot/grub/grub.cfg` faylini to'g'ridan-to'g'ri tahrirlamang — u `update-grub` tomonidan qayta yoziladi. Sozlamalarni `/etc/default/grub` va `/etc/grub.d/` orqali o'zgartiring. ```bash # Mavjud GRUB menyu yozuvlarini ko'rish grep "menuentry" /boot/grub/grub.cfg # Standart yuklash yozuvini o'zgartirish sudo grub-set-default 0 # O'z menyu yozuvingizni qo'shish sudo vim /etc/grub.d/40_custom ``` Maxsus menyu yozuvi misoli — `/etc/grub.d/40_custom` faylga qo'shiladi: ```bash menuentry "Custom Linux" { set root=(hd0,1) # Birinchi diskdagi birinchi bo'lim linux /vmlinuz root=/dev/sda1 # Kernel fayli va root disk initrd /initrd.img # initramfs fayli } ```

🔬 Chuqurroq — GRUB rescue mode va qayta o'rnatish

GRUB buzilsa, kompyuter `grub rescue>` yoki `grub>` promptga tushib qoladi. Bu juda ko'p uchraydigan muammo. **`grub rescue>` promptida tizimni qo'lda yuklash:** ```bash # Mavjud disklar va bo'limlarni ko'rish ls # Boot bo'limini topish (odatda (hd0,1) yoki (hd0,gpt1)) ls (hd0,1)/ # Root va prefix o'rnatish set root=(hd0,1) set prefix=(hd0,1)/boot/grub # Normal modullarni yuklash insmod normal normal ``` **Live USB orqali GRUB qayta o'rnatish:** ```bash # Live USB dan tizimni mount qilish sudo mount /dev/sda1 /mnt sudo mount /dev/sda2 /mnt/boot # Agar /boot alohida bo'lsa # GRUB ni qayta o'rnatish sudo grub-install --root-directory=/mnt /dev/sda sudo chroot /mnt sudo update-grub ``` **Kernel parametrlarini vaqtincha o'zgartirish (GRUB menyusida):** - GRUB menyusida kerakli yozuvni tanlang - `e` tugmasini bosing — tahrirlash rejimi - `linux` bilan boshlangan qatorga parametr qo'shing - `Ctrl+X` yoki `F10` — shu parametrlar bilan yuklash Foydali parametrlar: - `single` — yagona foydalanuvchi rejimi - `systemd.unit=rescue.target` — rescue rejim - `nomodeset` — video muammolarida grafik drayversiz yuklash - `ro` — faqat o'qish uchun root

--- ## 3-bosqich: Kernel — OS ning yuragi GRUB tanlangan OS ni bilib, **kernelni** (Linux'ning asosiy dasturini) xotiraga yuklaydi. **Kernel** (yadro) — operatsion tizimning eng asosiy qismi. U sizning dasturlaringiz (brauzer, muharrir) bilan kompyuter temiri (protsessor, xotira, disk, tarmoq) o'rtasida turadi va ular orasida tarjimonlik qiladi. !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Kernel — shahar hokimi kabidir. Dasturlar unga murojaat qiladi: "Menga 100MB xotira ber", "Bu faylni yoz", "Tarmoqqa ulan". Hokim (kernel) resurslarni taqsimlaydi va hech kim boshqasining ishiga aralashmasin, deb tartib saqlaydi. ```bash # Hozirgi kernel versiyasini ko'rish uname -r # faqat versiya: 6.5.0-26-generic uname -a # to'liq ma'lumot: OS, kompyuter nomi, arxitektura... # Kernel boot xabarlarini ko'rish dmesg | head -50 # dastlabki 50 boot xabari dmesg | grep -i "error\|fail" # xatolarni qidirish # /boot papkasidagi kernel fayllar ls -la /boot/ # vmlinuz-6.5.0-26-generic — siqilgan kernel fayli # System.map-6.5.0-26-generic — kernel simvollar jadvali # config-6.5.0-26-generic — kernel konfiguratsiyasi ``` ### Kernel parametrlari Kernel yuklanganda GRUB unga parametrlar uzatadi. Ular hozir qanday ekanini ko'rish: ```bash # Hozirgi boot da ishlatilgan parametrlar cat /proc/cmdline # BOOT_IMAGE=/vmlinuz-6.5.0 root=/dev/sda1 ro quiet splash # Keng tarqalgan parametrlar: # quiet — boot vaqtida xabarlarni kamaytirish # splash — chiroyli yuklash ekrani ko'rsatish # ro — root ni dastlab faqat o'qish uchun mount qilish # root= — root fayl tizimi qayerda # init= — birinchi jarayon qaysi (standart: /sbin/init) ``` ### Kernel modullari Kernel barcha funksiyalarni o'zida olib yurmaydi — kerakli qismlarni **modul** sifatida yuklaydi. Bu xuddi smartfon ilovalaridek: hammasi o'rnatilgan, lekin faqat keraklilari ishlaydi. ```bash # Yuklangan modullarni ko'rish lsmod # Modul haqida ma'lumot modinfo usb_storage # USB flesh disk moduli # Modulni qo'lda yuklash sudo modprobe usb_storage # Modulni o'chirish sudo modprobe -r usb_storage # Boot da avtomatik yuklanadigan modullar cat /etc/modules # Modulni qora ro'yxatga olish (boot da yuklanmasin) echo "blacklist floppy" | sudo tee -a /etc/modprobe.d/blacklist.conf ```

🔬 Chuqurroq — kernel versiyalari va yangilash

Linux kerneli doimiy rivojlanib boradi. Bir tizimda bir nechta kernel versiyasi o'rnatilgan bo'lishi mumkin — GRUB ularning har birini alohida menyu yozuvi sifatida ko'rsatadi. ```bash # O'rnatilgan barcha kernel versiyalari dpkg --list | grep linux-image # Debian/Ubuntu rpm -qa | grep kernel # CentOS/RHEL # Yangi kernel o'rnatish sudo apt install linux-image-6.6.0-generic # Ubuntu # Eski kernellarni o'chirish (ehtiyotkorlik bilan!) sudo apt autoremove # Foydalanilmayotganlarni o'chiradi # Qaysi kernel hozir ishlamoqda uname -r # Kernel dagi o'zgarishlar (changelog) apt changelog linux-image-$(uname -r) ``` **Kernel panic nima?** — Bu kernelning "tizim buzildi, davom eta olmayman" degan xabari. O'limtik xato. Xuddi Windows BSOD (ko'k ekran) kabidir. Sabablari: noto'g'ri driver, buzilgan xotira, noto'g'ri root disk ko'rsatilishi. ```bash # Kernel panic xabarlarini ko'rish (tizim ishlab tursa) journalctl -k | grep -i "panic\|oops\|bug" dmesg | grep -i "panic\|oops" ```

--- ## 4-bosqich: initramfs — vaqtinchalik uy Kernel yuklangach, u darhol asosiy diskni (root filesystem) ulolmaydi — chunki buning uchun disk drayverlari, shifrlangan bo'limlar yoki RAID konfiguratsiyasi kerak bo'lishi mumkin. Shu uchun avval **initramfs** (yoki initrd) yuklanadi. !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Tasavvur qiling: yangi shaharga ko'chib kelasiz, lekin uyingiz hali tayyor emas. Siz avval **vaqtinchalik mehmonxonada** (initramfs) turasiz, u yerdan asosiy uyingizni sozlaysiz, keyin ko'chinasiz. Initramfs — aynan shu vaqtinchalik joy. initramfs — RAM da joylashgan kichik vaqtinchalik Linux tizimi. U asosiy disk ulangandan keyin ish vazifasini tugatadi va o'z-o'zini o'chiradi. ```bash # initramfs fayllari ls -la /boot/initrd.img* # initrd.img-6.5.0-26-generic # initramfs ichini ko'rish (qiziquvchanlar uchun) sudo mkdir /tmp/initramfs_contents cd /tmp/initramfs_contents sudo zcat /boot/initrd.img-$(uname -r) | sudo cpio -idmv 2>/dev/null | head -30 # Ichida: bin/, sbin/, etc/, lib/, init — kichik Linux tizimi ``` ### initramfs ni qayta yaratish Ba'zan initramfs yangi hardware yoki driver uchun qayta yaratilishi kerak: ```bash # Hozirgi kernel uchun yangilash (Ubuntu/Debian) sudo update-initramfs -u # Barcha kernel versiyalari uchun sudo update-initramfs -u -k all # Muqobil vosita — dracut (RHEL/Fedora) sudo dracut --force # Arch Linux uchun sudo mkinitcpio -P ```

🔬 Chuqurroq — initramfs tuzilishi va init skripti

initramfs ichida to'liq (lekin juda kichik) Linux tizimi joylashgan: ``` initramfs/ ├── bin/ # mount, sh, ls kabi asosiy buyruqlar ├── sbin/ # fsck, insmod, modprobe ├── etc/ # konfiguratsiya ├── lib/ # kutubxonalar va modullar │ └── modules/ # disk va fayl tizimi drayverlari ├── sys/ # sysfs mount joyi ├── proc/ # procfs mount joyi ├── dev/ # qurilma fayllari └── init # birinchi ishga tushadigan skript ← ``` `init` skripti (yoki `/init`) quyidagi ishlarni bajaradi: 1. Kernel modullarini yuklash (disk, RAID, LVM drayverlari) 2. Shifrlangan bo'limlarni ochish (LUKS) 3. Asosiy root fayl tizimini topish va ulash 4. `switch_root` orqali asosiy tizimga o'tish ```bash # initramfs init skriptini ko'rish sudo zcat /boot/initrd.img-$(uname -r) | sudo cpio -t 2>/dev/null | grep "^init" ```

--- ## 5-bosqich: Root Filesystem — asosiy uy initramfs asosiy root fayl tizimini topib, uni ulaydi. Endi `/` (root) — bu sizning asosiy diskingiz. ### /etc/fstab — qaysi disk qayerga ulanadi `/etc/fstab` fayli tizim boot vaqtida qaysi disk bo'limlarini qayerga ulashini belgilaydi. ```bash # fstab ni ko'rish cat /etc/fstab # Namuna yozuv: # UUID=12345678-1234 / ext4 defaults 0 1 # UUID=87654321-4321 /home ext4 defaults 0 2 # /dev/sda3 swap swap defaults 0 0 # Barcha fstab yozuvlarini ulash (tekshirish uchun) sudo mount -a # fstab sintaksisini tekshirish findmnt --verify ``` ```bash # Hozir ulangan fayl tizimlari mount cat /proc/mounts # Daraxt ko'rinishida findmnt # Disk UUID va yorliqlarini ko'rish blkid lsblk -f ``` !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato" `/etc/fstab` dagi UUID noto'g'ri bo'lsa yoki disk topilmasa, tizim boot vaqtida **emergency shell** ga tushib qoladi. Bu juda ko'p uchraydigan holat. Disk almashtirgandan keyin yoki disk formatlangandan keyin UUID o'zgaradi — fstab ni yangilash kerak.

🔬 Chuqurroq — fayl tizimi tekshiruvi va tuzatish

Tizim to'satdan o'chib qolsa, disk buzilishi mumkin. Boot vaqtida avtomatik `fsck` ishga tushadi. Lekin ba'zan qo'lda ishlatish kerak bo'ladi. ```bash # Fayl tizimini tekshirish (disk umount bo'lishi kerak!) sudo fsck /dev/sda1 # Xatolarni avtomatik tuzatish sudo fsck -y /dev/sda1 # ext4 uchun kuchli tekshiruv sudo e2fsck -f /dev/sda1 # Root ni faqat o'qish uchun qayta ulash (emergency da) sudo mount -o remount,ro / # Root ni yozish uchun qayta ulash sudo mount -o remount,rw / ``` **Tezlik uchun fstab parametri:** ``` /dev/sda1 / ext4 defaults,noatime 0 1 ``` `noatime` — har faylni o'qiganda "oxirgi kirish vaqti" ni yozmaydi. Bu diskni ancha tezlashtiradi.

--- ## 6-bosqich: systemd — xizmatlar boshqaruvchisi Root fayl tizimi ulangach, kernel birinchi jarayonni (PID 1) ishga tushiradi — bu **systemd**. systemd — tizimning "bosh direktori". U hamma xizmatlarni (ssh, tarmoq, vaqt sinxronizatsiyasi, ma'lumotlar bazasi...) to'g'ri tartibda, parallel ravishda ishga tushiradi. !!! tip "Oddiy qilib aytganda" systemd — oshxona boshqaruvchisi kabidir. Saharda kelganda u barcha oshpazlarni (xizmatlarni) bir vaqtda ishga soladi — lekin avialanma emas, tartib bilan: avval olov, keyin pishirish, keyin dasturxon. Biri tayyor bo'lishini kutmasdan, imkon boricha hammasi parallel ishlaydi. ### Boot targetlar (maqsadlar) systemd "target" (maqsad) tushunchasi orqali ishlaydi. Har bir target — tizimning muayyan holati. ```mermaid flowchart LR A["poweroff.target
(runlevel 0)
O'chirish"] --- B["rescue.target
(runlevel 1)
Yagona foydalanuvchi"] B --- C["multi-user.target
(runlevel 3)
Matn rejimi"] C --- D["graphical.target
(runlevel 5)
Grafik rejim"] D --- E["reboot.target
(runlevel 6)
Qayta ishga tushirish"] style C fill:#064e3b,stroke:#34d399,color:#fff style D fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff ``` ```bash # Standart boot target ni ko'rish systemctl get-default # graphical.target — grafik (desktop) # multi-user.target — server (GUI yo'q) # Standart target ni o'zgartirish sudo systemctl set-default multi-user.target # Server rejimi sudo systemctl set-default graphical.target # Desktop rejimi # Mavjud targetlar ro'yxati systemctl list-units --type=target # Hoziroq target almashtirish (reboot shart emas) sudo systemctl isolate rescue.target # Rescue rejimga o'tish ``` ### systemd xizmatlarini boshqarish ```bash # Xizmat holati systemctl status ssh # Xizmatni ishga tushirish / to'xtatish / qayta ishga tushirish sudo systemctl start ssh sudo systemctl stop ssh sudo systemctl restart ssh # Boot da avtomatik ishga tushirish sudo systemctl enable ssh sudo systemctl disable ssh # Barcha muvaffaqiyatsiz xizmatlar systemctl --failed ```

🔬 Chuqurroq — systemd unit fayllari va bog'liqliklar

systemd har bir xizmatni `.service` fayli orqali boshqaradi. Bu fayllar uchta joyda bo'lishi mumkin: - `/lib/systemd/system/` — tizim o'rnatgan fayllar (o'zgartirmang) - `/etc/systemd/system/` — sizning o'zgartirishlaringiz (ustunlik oladi) **O'z xizmatingizni yaratish:** ```bash sudo vim /etc/systemd/system/mening-xizmatim.service ``` ```ini [Unit] Description=Mening maxsus xizmatim After=network.target # Tarmoq tayyor bo'lgandan keyin Wants=network-online.target # Tarmoq ulanishi kerak (majburiy emas) [Service] Type=simple ExecStart=/usr/local/bin/mening-skriptim.sh # Ishga tushadigan buyruq Restart=always # Xatolikda avtomatik qayta ishga tushirish RestartSec=5 # 5 soniya kutib qayta tushirish [Install] WantedBy=multi-user.target ``` ```bash # Xizmatni faollashtirish sudo systemctl daemon-reload # systemd ni yangi fayldan xabardor qilish sudo systemctl enable mening-xizmatim.service sudo systemctl start mening-xizmatim.service ``` **Xizmat bog'liqliklarini ko'rish:** ```bash # graphical.target nimadan iborat? systemctl list-dependencies graphical.target # Xizmat qachon va nimadan keyin ishga tushadi? systemctl show -p Wants,Requires,After,Before ssh ```

### Eski runlevel tizimi bilan taqqoslash SysVinit (eski init tizimi) "runlevel" tushunchasini ishlatgan. systemd buni "target" sifatida davom ettirdi: | Eski runlevel | systemd target | Ma'nosi | |---|---|---| | 0 | `poweroff.target` | O'chirish | | 1 | `rescue.target` | Yagona foydalanuvchi (ta'mirlash) | | 3 | `multi-user.target` | Matn (server) rejimi | | 5 | `graphical.target` | Grafik rejim (desktop) | | 6 | `reboot.target` | Qayta ishga tushirish | --- ## Boot vaqtini tahlil qilish ```bash # Umumiy boot vaqti systemd-analyze # Startup finished in 1.234s (kernel) + 5.678s (userspace) = 6.912s # Qaysi xizmat ko'p vaqt oldi? systemd-analyze blame # 3.456s NetworkManager-wait-online.service # 1.234s apt-daily.service # ... # Kritik yo'l (eng uzun zanjir) systemd-analyze critical-chain # Boot jarayoni grafigi (SVG fayl) systemd-analyze plot > /tmp/boot-analysis.svg # Boot loglari journalctl -b # Hozirgi boot loglari journalctl -b -1 # Oldingi boot loglari journalctl --list-boots # Barcha boot tarixi ``` --- ## 💻 O'zingiz sinab ko'ring ### Mashq 1 — Boot vaqtini o'lchash ```bash # Boot umumiy vaqti systemd-analyze # Eng sekin 10 xizmat systemd-analyze blame | head -10 # Siz ko'rgan natijaga qarab savol: # Qaysi xizmat eng ko'p vaqt olmoqda? ``` ### Mashq 2 — Tizimingizni o'rganish ```bash # BIOS yoki UEFI? [ -d /sys/firmware/efi ] && echo "UEFI tizim" || echo "BIOS tizim" # Kernel versiyasi uname -r # Boot parametrlari cat /proc/cmdline # Standart target systemctl get-default # Muvaffaqiyatsiz xizmatlar bormi? systemctl --failed ``` ### Mashq 3 — Boot jarayonini kuzatish ```bash # Kernel boot xabarlarini ko'rish dmesg | grep -E "Booting|Freeing|Mounted|Started" | head -20 # Tizim boot loglarini ko'rish journalctl -b | head -50 ``` !!! question "Tekshirib ko'ring" 1. Sizning tizimingiz BIOS da mi yoki UEFI da mi? Yuqoridagi buyruq bilan aniqlang. 2. `systemd-analyze blame` natijasida eng sekin xizmat qaysi? Uning maqsadi nima deb o'ylaysiz?

Javob uchun yo'nalish — bosib oching

**1-savol:** `/sys/firmware/efi` papkasi mavjud bo'lsa — UEFI, bo'lmasa — BIOS. 2015-yildan keyin sotilgan kompyuterlarning aksariyati UEFI. **2-savol:** Ko'pincha sekin bo'ladigan xizmatlar: - `NetworkManager-wait-online.service` — tarmoq ulanishini kutadi. Server bo'lmasa, ko'pincha o'chirib qo'yish mumkin: `sudo systemctl disable NetworkManager-wait-online` - `apt-daily.service` — paketlar ro'yxatini yangilaydi - `snapd.service` — Snap paket menejeri

--- ## Muammolarni hal qilish ### Tez-tez uchraydigan muammolar va yechimlari ```mermaid flowchart TD A["Kompyuter
ishlamayapti"] --> B{"Qayerda
to'xtadi?"} B --> C["GRUB menyusi
ko'rinmaydi"] B --> D["Kernel panic
(qora ekran + xato)"] B --> E["Emergency shell
(kutilmagan)"] B --> F["Login
o'tmayapti"] C --> C1["GRUB qayta o'rnatish
Live USB orqali"] D --> D1["Eski kernelni sinab ko'r
GRUB > Advanced"] E --> E1["fstab ni tekshir
fsck ishga tushir"] F --> F1["Xizmat muammolari
journalctl -xe ko'r"] style A fill:#7f1d1d,stroke:#ef4444,color:#fff style B fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff ``` ```bash # Muvaffaqiyatsiz xizmatlar — eng birinchi qaraladigan joy systemctl --failed # Batafsil xatolik xabari journalctl -p err -b # Hozirgi boot dagi xatolar journalctl -xe # Oxirgi xatolar, batafsil # Muayyan xizmat muammosi journalctl -u nginx -b # nginx boot loglarini ko'rish journalctl -u NetworkManager # Tarmoq loglarini ko'rish ``` !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato" `/etc/fstab` da xato bo'lsa (noto'g'ri UUID, mavjud bo'lmagan disk) — tizim emergency shell ga tushadi. `mount -a` buyrug'i bilan tekshiring. `blkid` orqali to'g'ri UUID ni aniqlang va fstab ni to'g'irlang. ### Recovery mode ```bash # GRUB menyusida rescue rejimga tushish # GRUB da 'e' tugmasini bosib kernel qatoriga qo'shish: systemd.unit=rescue.target # rescue shell (disk rw bo'ladi) # yoki systemd.unit=emergency.target # minimal shell (disk ro bo'ladi) # Emergency shell da root ni yozish uchun ulash mount -o remount,rw / # Fayl tizimini tekshirish fsck /dev/sda1 ``` ### Live USB orqali tizim ta'mirlash ```bash # Live USB dan yuklagandan keyin sudo mkdir /mnt/system sudo mount /dev/sda1 /mnt/system # Root bo'limni ulash sudo mount /dev/sda2 /mnt/system/boot # Boot bo'limni ulash (alohida bo'lsa) # Chroot — tizimga "kirib ketish" sudo chroot /mnt/system # Chroot ichida virtual fayl tizimlarini ulash mount -t proc proc /proc mount -t sysfs sysfs /sys mount -t devtmpfs devtmpfs /dev # Endi ta'mirlash: GRUB qayta o'rnatish grub-install /dev/sda update-grub # initramfs qayta yaratish update-initramfs -u -k all ``` --- ## Boot optimizatsiyasi ```bash # Boot vaqtini kamaytirish uchun keraksiz xizmatlarni o'chirish sudo systemctl disable bluetooth # Bluetooth server bo'lsa kerak emas sudo systemctl disable cups # Print server — printer bo'lmasa kerak emas sudo systemctl disable avahi-daemon # Lokal tarmoq discovery # GRUB timeout ni kamaytirish sudo sed -i 's/GRUB_TIMEOUT=.*/GRUB_TIMEOUT=2/' /etc/default/grub sudo update-grub # Keraksiz kernel modulni qora ro'yxatga olish echo "blacklist floppy" | sudo tee -a /etc/modprobe.d/blacklist.conf # Boot analiz grafigi yaratish systemd-analyze plot > /tmp/boot-grafik.svg xdg-open /tmp/boot-grafik.svg # Brauzerda ochish ```

🔬 Chuqurroq — to'liq boot tahlil skripti

```bash #!/bin/bash # boot-tahlil.sh — Boot samaradorligini tahlil qilish echo "=== Boot Tahlili ===" echo "Sana: $(date)" echo echo "--- Umumiy boot vaqti ---" systemd-analyze echo "" echo "--- Eng sekin 15 xizmat ---" systemd-analyze blame | head -15 echo "" echo "--- Kritik yo'l ---" systemd-analyze critical-chain echo "" echo "--- Muvaffaqiyatsiz xizmatlar ---" muvaffaqiyatsiz=$(systemctl --failed --no-legend | wc -l) echo "Muvaffaqiyatsiz xizmatlar soni: $muvaffaqiyatsiz" if [ "$muvaffaqiyatsiz" -gt 0 ]; then echo "Ro'yxat:" systemctl --failed --no-legend fi echo "" echo "--- Boot xatolari ---" xatolar=$(journalctl -b | grep -i error | wc -l) ogohlantirishlar=$(journalctl -b | grep -i warning | wc -l) echo "Xatolar: $xatolar" echo "Ogohlantirishlar: $ogohlantirishlar" echo "" echo "--- Tizim ma'lumotlari ---" echo "Kernel: $(uname -r)" echo "BIOS/UEFI: $([ -d /sys/firmware/efi ] && echo 'UEFI' || echo 'BIOS')" echo "Init tizimi: $(ps --no-headers -o comm 1)" echo "Standart target: $(systemctl get-default)" ``` ```bash # Skriptni ishlatish chmod +x boot-tahlil.sh ./boot-tahlil.sh ```

--- ## 🎒 Xulosa — eng muhimi Boot jarayoni — kompyuterning yoqilishdan logingacha o'tadigan 6 bosqich: 1. **BIOS/UEFI** — temir tekshiradi (POST), bootloaderni topadi. 2. **GRUB** — qaysi OS yuklanishini tanlaydi (menyu). Sozlamalar `/etc/default/grub` da. 3. **Kernel** — OS ning yuragi xotiraga yuklanadi, temir bilan gaplashishni boshlaydi. 4. **initramfs** — vaqtinchalik mini-Linux, asosiy diskni topadi va ulaydi. 5. **systemd** — barcha xizmatlarni tartibda ishga tushiradi. Target — tizim holati. 6. **Login** — siz kirasiz. **Muammo bo'lsa qaraydigan joylar (tartibda):** - `systemctl --failed` — muvaffaqiyatsiz xizmatlar - `journalctl -xe` — oxirgi xatolik loglar - `cat /etc/fstab` — disk ulash sozlamalari **Boot vaqtini o'lchash:** `systemd-analyze blame` !!! success "Keyingi qadam" Endi tizim qanday yoqilishini bilasiz. Keyingi darsda **systemd ni chuqurroq** o'rganamiz: xizmat fayllari yaratish, bog'liqliklarni boshqarish va journald (log tizimi) bilan ishlash. Chunki server boshqaruvida xizmatlar bilan ishlash — har kungi ish.