# Tizim loglari va journalctl !!! info "Bu darsda" - 🎯 Log nima ekanini va nima uchun har bir muhandis logni bilishi kerakligini tushunasiz - 🎯 `journalctl` — zamonaviy log o'qish vositasining asosiy flaglarini o'rganasiz - 🎯 `/var/log/` papkasidagi klassik log fayllarni ko'rasiz - 🎯 Real muammo: nginx ishlamayapti — logdan sababini topasiz - ⏱️ O'qish vaqti: ~15 daqiqa - 🧩 Kerakli bilim: [Linux asoslari](../../1.%20Linux%20asoslari/1.%20Linux%20tarixi%20va%20distributionlar.md), terminalda buyruq ishlatish --- ## 🪝 Soat 3:00 — server javob bermayapti Tasavvur qiling: siz uydasiz, soat 3:00 da telefon jiringlaydi. Mijoz yozadi: "Sayt ishlamayapti!" Siz nima qilasiz? Qaerdan boshlaysiz? Panika qilmaysiz. Serverga kirasiz va bitta buyruq yozasiz: ```bash journalctl -u nginx -n 50 ``` Ekranda qatorlar paydo bo'ladi — va siz sabab: diskda joy qolmagan. Muammoni 2 daqiqada topdingiz. **Bu — logning kuchi.** Tizimingiz doim yozib turadi. Har bir xato, har bir ogohlantirishni, har bir voqeani. Sizning ishingiz — o'qishni bilish. --- ## Log — tizimning "kundaliği" !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Log — bu tizimning **kundaligi**. Xuddi doktor "bemor soat 14:00 da keldi, harorat 38.5, dori berildi" deb yozganidek, Linux ham "nginx soat 14:23 da ishga tushdi, port 80 egallab olindi, so'rov qabul qilindi" deb yozadi. Muammo bo'lganda birinchi qaraydigan joy — shu kundalik. Yoki boshqa analogiya: log — bu **videokuzatuv kamerasi**. Kamera doim yozib turadi. Hodisa bo'lganda, orqaga qaytib ko'rasiz — nima, qachon, qayerda sodir bo'lgan. ```mermaid flowchart LR A[Dasturlar
nginx · ssh · kernel] --> B[systemd-journald
log yig'uvchi] B --> C[/run/log/journal/
RAM — tez, vaqtinchalik] B --> D[/var/log/journal/
Disk — doimiy] B --> E[rsyslog] E --> F[/var/log/
klassik fayllar] style B fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff style D fill:#065f46,stroke:#34d399,color:#fff ``` --- ## Zamonaviy log tizimi: journald Linux'da ikki parallel tizim bor. Ikkala o'rganish kerak: | Tizim | Vosita | Qaerda saqlaydi | |---|---|---| | **systemd-journald** | `journalctl` | `/var/log/journal/` (yoki RAM'da) | | **rsyslog** (klassik) | `tail`, `cat`, `grep` | `/var/log/*.log` fayllar | Ular bir-birini to'ldiradi. Zamonaviy tizimlarda `journalctl` — asosiy vosita. --- ## journalctl — asosiy buyruqlar ### Oxirgi loglarni ko'rish ```bash # Hammasi (pager — q bilan chiqish) journalctl # Oxirgi 20 qator journalctl -n 20 # Oxirgi 50 qator journalctl -n 50 # Sahifasiz — pipe uchun qulay journalctl --no-pager ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `-n 20` — "oxirgi 20 ta yozuvni ko'rsat" degani. Xuddi WhatsApp'da oxirgi 20 xabarni ko'rgandek. ### Jonli kuzatish: `-f` (follow) ```bash # Loglar kelishi bilan ekranga chiqaradi — Ctrl+C bilan to'xtatish journalctl -f # Oxirgi 10 dan boshlab, keyin yangilarini ko'rsat journalctl -f -n 10 ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `-f` — "kuzatib tur" degani. Xuddi Twitter lentasidek: yangi xabar keldi — ekranda paydo bo'ladi. Muammoni real vaqtda kuzatishda juda foydali. ### Bitta xizmat loglari: `-u` (unit) Bu — eng ko'p ishlatiladigan flag. ```bash # Nginx loglari journalctl -u nginx # SSH loglari journalctl -u ssh # Docker loglari journalctl -u docker # Nginx'ni jonli kuzatish journalctl -u nginx -f # Nginx oxirgi 20 qator + jonli journalctl -u nginx -f -n 20 ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `-u nginx` — "faqat nginx'ga tegishli yozuvlarni ko'rsat" degani. Butun tizim o'rniga bir xizmatga fokuslanish — debugging'ning oltin qoidasi. ### Vaqt bo'yicha filtrlash: `--since` ```bash # Bugungi loglar journalctl --since today # Kechagi loglar journalctl --since yesterday # So'nggi 1 soat journalctl --since "1 hour ago" # So'nggi 30 daqiqa journalctl --since "30 minutes ago" # Aniq vaqtdan boshlab journalctl --since "2024-03-15 10:00:00" # Vaqt oralig'i journalctl --since "2024-03-15 09:00" --until "2024-03-15 17:00" # Nginx + vaqt birgalikda journalctl -u nginx --since "1 hour ago" ``` ### Xatoliklar bo'yicha filtrlash: `-p` (priority) Log yozuvlarning "og'irligi" bor — oddiy ma'lumotdan boshlab favqulodda holatgacha: ```mermaid flowchart LR A["0: emerg
favqulodda"] --> B["1: alert
ogohlantirish"] B --> C["2: crit
kritik"] C --> D["3: err
xato"] D --> E["4: warning
dastur ogohlantirishio"] E --> F["5: notice
e'tibor kerak"] F --> G["6: info
ma'lumot"] G --> H["7: debug
tahlil uchun"] style A fill:#7f1d1d,stroke:#f87171,color:#fff style B fill:#7f1d1d,stroke:#f87171,color:#fff style C fill:#7f1d1d,stroke:#f87171,color:#fff style D fill:#92400e,stroke:#fbbf24,color:#fff style E fill:#78350f,stroke:#fde68a,color:#fff ``` ```bash # Faqat xatolar va undan og'irroq (0-3) journalctl -p err # Ogohlantirishlar va undan og'irroq (0-4) journalctl -p warning # Bugungi kritik xatolar journalctl --since today -p crit # Nginx xatolari journalctl -u nginx -p err ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `-p err` — "faqat xato va undan jiddiyroqlarni ko'rsat" degani. 1000 ta ma'lumot ichidan faqat muammolarni ajratib olish. ### Boot (qayta yuklash) bo'yicha ```bash # Joriy yuklashdan beri bo'lgan loglar journalctl -b # Oldingi yuklashdagi loglar journalctl -b -1 # Undan oldingi journalctl -b -2 # Barcha yuklashlar ro'yxati journalctl --list-boots ```

Chiqish formati: `-o` (output) — bosib oching

```bash # Standart format (qisqa) journalctl -o short # To'liq format — barcha maydonlar journalctl -o verbose # JSON format — skriptlar uchun journalctl -o json # Chiroyli JSON journalctl -o json-pretty # Faqat xabar matni journalctl -o cat # Qatorni kesmay chiqarish journalctl --no-truncate journalctl -l # Teskari tartib — eng yangi birinchi journalctl -r journalctl -r -n 20 ```

Kengaytirilgan filtrlash: PID, UID, buyruq nomi — bosib oching

```bash # Process ID bo'yicha journalctl _PID=1234 # Buyruq nomi bo'yicha journalctl _COMM=nginx # Bajariladigan fayl bo'yicha journalctl _EXE=/usr/sbin/nginx # Foydalanuvchi ID bo'yicha journalctl _UID=1000 # Birlashtirilgan filtr — nginx'ning so'nggi soatdagi ogohlantirishlari journalctl _SYSTEMD_UNIT=nginx.service --since "1 hour ago" -p warning ```

--- ## 💻 O'zingiz sinab ko'ring — 1 Quyidagi buyruqlarni ketma-ket bajaring: ```bash # 1. Oxirgi 10 log yozuvini ko'ring journalctl -n 10 # 2. SSH xizmatining loglarini ko'ring journalctl -u ssh -n 20 # 3. Bugungi xatolarni ko'ring journalctl --since today -p err # 4. Joriy yuklashdagi loglar journalctl -b ``` > [!NOTE] > Agar `journalctl` bo'sh chiqarsa yoki "No journal files were found" desa, tizimingizda `systemd-journald` ishlamayotgan bo'lishi mumkin. `sudo systemctl status systemd-journald` bilan tekshiring. !!! question "Tekshirib ko'ring" `journalctl -u nginx -f` buyrug'i ikkinchi terminalda nginx'ga so'rov yuborganda (`curl localhost`) real vaqtda log chiqaradimi? Sinab ko'ring.

Javob — bosib oching

Ha, chiqaradi. `-f` flag — "follow" ya'ni "kuzatib tur" degani. Yangi log yozuvi paydo bo'lishi bilan u darhol ekranda ko'rinadi. Bu sababli muammo tergovi paytida jonli monitoring qilish uchun eng foydali flag.

--- ## `/var/log/` — klassik log fayllar `journalctl` yangi yondashuv. Lekin tizimda eski usul ham ishlaydi — oddiy matn fayllari. Ularni bilish shart, chunki ba'zi dasturlar hali ham to'g'ridan-to'g'ri shu fayllarga yozadi. ```mermaid flowchart TD A["/var/log/ — log fayllar papkasi"] --> B[syslog
Umumiy tizim xabarlari
Ubuntu/Debian] A --> C[messages
Umumiy tizim xabarlari
CentOS/RHEL] A --> D[auth.log
Kirish/parol urinishlari
Ubuntu/Debian] A --> E[kern.log
Kernel xabarlari] A --> F[nginx/
Nginx kirish va xato] A --> G[apache2/
Apache kirish va xato] style A fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff ``` ```bash # /var/log/ papkasini ko'rish ls /var/log/ # Ubuntu/Debian uchun asosiy fayllar /var/log/syslog # Umumiy tizim xabarlari /var/log/auth.log # Kirish va autentifikatsiya /var/log/kern.log # Kernel xabarlari /var/log/boot.log # Yuklash xabarlari /var/log/dmesg # Kernel ring buffer # CentOS/RHEL uchun /var/log/messages # Umumiy tizim xabarlari (syslog o'rniga) /var/log/secure # Autentifikatsiya (auth.log o'rniga) # Dasturga xos /var/log/nginx/ # Nginx loglari /var/log/apache2/ # Apache loglari ``` ### `tail -f` — klassik jonli kuzatish ```bash # Faylning oxirgi 20 qatorini ko'rish tail -20 /var/log/syslog # Jonli kuzatish — yangi yozuvlar kelishi bilan ko'rsatadi tail -f /var/log/syslog # Autentifikatsiya logini jonli kuzatish tail -f /var/log/auth.log # Nginx xato logini kuzatish tail -f /var/log/nginx/error.log ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `tail -f` — "faylning dumini ushlab tur, yangi narsa qo'shilsa — ko'rsat" degani. `journalctl -f` bilan bir xil ish qiladi, lekin oddiy matn fayllari uchun. ### `dmesg` — kernel xabarlari ```bash # Kernel xabarlarini ko'rish dmesg # Vaqt tamg'asi bilan dmesg -T # Faqat xatolar dmesg --level=err # Jonli kuzatish dmesg --follow ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `dmesg` — kernelning "shaxsiy kundaliği". Qurilma ulanganda, disk xatosi bo'lganda — bularni avval shu yerdan ko'rasiz. Yangi qurilma ishlamayaptimi? `dmesg -T` — birinchi buyruq.

rsyslog konfiguratsiyasi — bosib oching

rsyslog qaysi xabarlarni qaysi faylga yozishini boshqaradi: ```bash # Asosiy konfiguratsiya fayli cat /etc/rsyslog.conf # Qo'shimcha konfiguratsiyalar ls /etc/rsyslog.d/ # rsyslog qoidasi misoli (rsyslog.conf ichida): # mail.* /var/log/mail.log # barcha mail xabarlari # auth,authpriv.* /var/log/auth.log # autentifikatsiya # kern.* /var/log/kern.log # kernel # *.emerg :omusrmsg:* # favqulodda — barcha foydalanuvchilarga ```

--- ## 💻 O'zingiz sinab ko'ring — 2: Real muammo Eng yaxshi o'rganish — real muammoni hal qilish. Mana klassik stsenariy: **Muammo:** nginx ishlamayapti. ```bash # 1-qadam: holat tekshirish sudo systemctl status nginx # "failed" ko'rinsa — 2-qadamga o'ting # 2-qadam: loglarni ochish journalctl -u nginx -n 30 # Xato qatorini toping # 3-qadam: aniqroq ko'rish — faqat xatolar journalctl -u nginx -p err # 4-qadam: so'nggi 1 soat ichida nima bo'lgan journalctl -u nginx --since "1 hour ago" # 5-qadam: nginx o'z log fayliga ham yozadi tail -20 /var/log/nginx/error.log ``` Mumkin bo'lgan xatolar va ularning ma'nosi: | Xato matni | Muammo | Yechim | |---|---|---| | `bind() to 0.0.0.0:80 failed` | Port 80 band | `sudo lsof -i :80` — kim band qilganini toping | | `Permission denied` | Fayl huquqlari yetishmaydi | `ls -la` bilan huquqlarni tekshiring | | `No such file or directory` | Konfiguratsiyada noto'g'ri yo'l | Konfiguratsiya faylini tekshiring | | `disk quota exceeded` | Diskda joy yo'q | `df -h` bilan diskni tekshiring | !!! question "Tekshirib ko'ring" Quyidagi buyruq nima qiladi? Bajarmay oldin o'ylang: ```bash journalctl -u nginx --since "1 hour ago" -p err -n 5 ```

Javob — bosib oching

Bu buyruq: nginx xizmatining (`-u nginx`) so'nggi 1 soat ichida (`--since "1 hour ago"`) yuz bergan xatolarini (`-p err` — error va undan og'ir) oxirgi 5 tasini (`-n 5`) ko'rsatadi. Flaglarni birlashtirib ishlatish — muammoni tez topishning asosi. Butun log o'rniga aniq joy, aniq vaqt, aniq daraja.

--- ## Journal xotirasini boshqarish Loglar joy egallaydi. Ba'zida tozalash kerak bo'ladi: ```bash # Hozir qancha joy egallab turganini ko'rish journalctl --disk-usage # 30 kundan eski loglarni o'chirish sudo journalctl --vacuum-time=30d # 1 GB dan ko'p saqlamaslik sudo journalctl --vacuum-size=1G # Faqat oxirgi 10 ta faylni saqlash sudo journalctl --vacuum-files=10 ```

Journal konfiguratsiyasi: /etc/systemd/journald.conf — bosib oching

Journal qancha joy sarflashini konfiguratsiya fayli boshqaradi: ```bash # Konfiguratsiya faylini ko'rish cat /etc/systemd/journald.conf # Asosiy sozlamalar (izohlar bilan): Storage=persistent # Diskka yozish (persistent — doimiy, volatile — faqat RAM) SystemMaxUse=1G # Maksimal disk joy SystemKeepFree=500M # Har doim bu qancha joy bo'sh qolishi kerak SystemMaxFileSize=100M # Bitta fayl maksimal hajmi MaxRetentionSec=1month # Qancha vaqt saqlash # O'zgartirish kerak bo'lsa — faylni tahrirlang, keyin: sudo systemctl restart systemd-journald ```

Logrotate — klassik fayllarni aylantirish — bosib oching

`/var/log/` dagi oddiy fayllar uchun `logrotate` vositasi ishlaydi. U loglarni avtomatik aylantirib (eski faylni arxivlab, yangi boshlab) diskni toza saqlaydi: ```bash # Asosiy konfiguratsiya cat /etc/logrotate.conf # Har bir dastur uchun alohida konfiguratsiya ls /etc/logrotate.d/ # O'z dasturingiz uchun misol konfiguratsiya: # /etc/logrotate.d/myapp fayliga yozing: # # /var/log/myapp/*.log { # daily # Har kuni aylantir # rotate 30 # 30 ta eski nusxani saqla # compress # gzip bilan siqish # delaycompress # Eng oxirgi faylni siqma (o'qilishi mumkin) # missingok # Fayl yo'q bo'lsa xato berma # notifempty # Bo'sh bo'lsa aylantirma # create 644 myapp myapp # Yangi fayl huquqlari # } # Sinab ko'rish (hech narsa o'zgartirmaydi) sudo logrotate -d /etc/logrotate.d/myapp # Majburan aylantirish sudo logrotate -f /etc/logrotate.d/myapp ```

--- ## Log arxitekturasi — umumiy manzara ```mermaid flowchart TD A[Dasturlar
nginx, sshd, cron...] --> B[systemd-journald] K[Kernel] --> B K --> L[dmesg
ring buffer] B --> J["/var/log/journal/
Ikkilik format
journalctl bilan o'qiladi"] B --> R[rsyslog] R --> S["/var/log/syslog
/var/log/auth.log
/var/log/kern.log
Matn format
tail/grep bilan o'qiladi"] style B fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff style J fill:#065f46,stroke:#34d399,color:#fff style S fill:#4a1d96,stroke:#a78bfa,color:#fff ``` --- ## Tez-tez uchraydigan xatolar !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato 1 — barcha logni o'qishga urinish" `journalctl` ni flagsiz chaqirsangiz — minglab qator chiqadi. Doim filtrlab ishlang: - Xizmat: `-u nginx` - Vaqt: `--since "1 hour ago"` - Daraja: `-p err` - Miqdor: `-n 50` !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato 2 — Ubuntu vs CentOS farqi" Ubuntu/Debian'da `auth.log`, lekin CentOS/RHEL'da `secure`. `syslog` o'rniga `messages`. Bitta serverdagi bilim boshqasida biroz farq qilishi mumkin — log fayli yo'qday tuyulsa, distro farqini tekshiring. !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato 3 — journal yo'q desa" Agar `journalctl` loglarsiz chiqsa, `/var/log/journal/` papkasi mavjud emasligidan journal faqat RAMda saqlanayotgan bo'lishi mumkin. Doimiy saqlash uchun: ```bash sudo mkdir -p /var/log/journal sudo systemctl restart systemd-journald ``` !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato 4 — log bor, lekin muammo topilmaydi" Ba'zi dasturlar `journald` ga emas, o'z fayliga yozadi. Nginx ham shunday: `journalctl -u nginx` da kam narsa bo'lishi mumkin, lekin `/var/log/nginx/error.log` da to'liq ma'lumot bor. Ikkala joyni tekshiring. --- ## 🎒 Xulosa — eng muhimi Agar bu darsdan 5 narsani eslab qolsangiz: 1. **Log — tizimning kundaliği.** Muammo bo'lsa, panika qilmang — logga qarang. Javob u yerda. 2. **`journalctl`** — zamonaviy tizimlarning asosiy log vositasi. Eng muhim flaglar: - `-u nginx` — bitta xizmat - `-f` — jonli kuzatish - `--since "1 hour ago"` — vaqt filtr - `-p err` — faqat xatolar - `-n 50` — oxirgi N ta qator 3. **`/var/log/`** — klassik log fayllar. `tail -f /var/log/nginx/error.log` — hali ham ishlaydigan usul. 4. **`dmesg`** — kernel va qurilma muammolari uchun. 5. **Real debugging oqimi:** `systemctl status` → `journalctl -u xizmat -p err` → `/var/log/xizmat/error.log`. !!! success "Keyingi qadam" Loglarni o'qishni bilasiz — endi **muammolarni avtomatik topishni** o'rganamiz. Keyingi darsda `grep`, `awk` va log tahlil skriptlari — minglab qatordan kerakli ma'lumotni soniyalarda ajratib olish.