# Linux Xizmatlari va systemd !!! info "Bu darsda" - 🎯 **Xizmat (service/daemon)** nima ekanini va ular nima uchun kerakligini tushunasiz - 🎯 **systemd** — zamonaviy Linux'ning "HR menejeri" — bilan ishlashni o'rganasiz - 🎯 `systemctl` buyruqlari: start, stop, restart, enable, disable, status - 🎯 `enable` va `start` farqini aniq bilib olasiz - 🎯 O'z xizmatingizni (unit fayl) yaratishni ko'rasiz - ⏱️ O'qish vaqti: ~15 daqiqa - 🧩 Kerakli bilim: terminal bilan ishlash asoslari --- ## 🪝 Kompyuter o'chilib, qayta yonganda nima bo'ladi? Tasavvur qiling: siz kechasi serveringizni o'chirdingiz. Ertalab yoqsangiz — veb-sayt ishlamayapti. Tekshirasiz: Nginx o'chiq. Ma'lumotlar bazasi ham o'chiq. Barchasi qo'lda yoqish kerak. Endi boshqa serverga qarang: u ham qayta yoqildi — lekin hamma narsa o'z-o'zidan ishga tushdi. Nginx ishlamoqda. PostgreSQL ishlamoqda. SSH ishlamoqda. Bu sehrmi? Yo'q. Bu **systemd** va **enable** qilingan xizmatlar. --- ## Xizmat (service) nima? !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Xizmat — orqa fonda **tinmay ishlaydigan dastur**. Siz undan bevosita foydalanmaysiz, lekin u doim tayyor turadi va so'rov kelganda javob beradi. Xuddi restoran oshxonasidagi oshpaz kabi — siz uni ko'rmaysiz, lekin u har doim o'z joyida. Linux dunyosida bu "orqa fondagi dastur"larni **daemon** (deymon) deydi. Daemon so'zi yunon mifologiyasidan — ko'rinmas lekin foydali ruh. Misollar: - **nginx** — veb-sayt so'rovlarini kutadi - **postgresql** — ma'lumotlar bazasi so'rovlarini kutadi - **sshd** — SSH ulanishlarini kutadi - **cron** — vaqtlab bajariladigan vazifalarni kuzatadi ```mermaid flowchart LR A[Brauzer] -->|"80-port so'rov"| B[nginx xizmati] C[Python kodi] -->|"5432-port so'rov"| D[postgresql xizmati] E[SSH client] -->|"22-port so'rov"| F[sshd xizmati] style B fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff style D fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff style F fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff ``` --- ## systemd — "HR menejer" !!! tip "Oddiy qilib aytganda" **systemd** — xizmatlarni yollaydigan, ishga soladigan, kuzatadigan va zarur bo'lsa qayta ishga tushiradigan "HR menejer". Siz unga "nginx ishlashi kerak" desangiz, u buni ta'minlaydi: xizmatni ishga tushiradi, u yiqilsa ko'taradi, tizim yonganda avtomatik yoqadi. Linux yonganda birinchi ishga tushadigan jarayon — **PID 1** — aynan systemd. U boshqa hamma narsani yoqadi. ```mermaid flowchart TD A[Linux kernel yuklanadi] --> B[systemd — PID 1] B --> C[Tarmoq xizmatlari] B --> D[Ma'lumotlar bazasi] B --> E[Veb-server] B --> F[SSH daemon] B --> G[... boshqa xizmatlar] style B fill:#7c3aed,stroke:#a78bfa,color:#fff ``` systemd faqat xizmatlar bilan emas, u **unit** degan tushuncha bilan ishlaydi. Xizmat — unit'ning bir turi.

Chuqurroq — unit turlari

systemd "xizmat" dan tashqari boshqa unit turlarini ham boshqaradi: | Unit turi | Kengaytma | Nima qiladi | |-----------|-----------|-------------| | Service | `.service` | Dastur/xizmat ishga tushiradi | | Timer | `.timer` | Vaqtlab vazifa bajaradi (cron o'rniga) | | Socket | `.socket` | Tarmoq ulanishini kutadi | | Mount | `.mount` | Fayl tizimini ulaydi | | Target | `.target` | Bir necha unit'ni birlashtiradi | | Path | `.path` | Fayl o'zgarishini kuzatadi | Hozir bizga `.service` muhim. Qolganlarini keyingi darslarda ko'ramiz.

--- ## Xizmat holatlari Xizmat har doim ma'lum bir holatda bo'ladi. Mana ularning to'liq aylanishi: ```mermaid stateDiagram-v2 [*] --> inactive : tizim yoqildi inactive --> activating : systemctl start activating --> active : muvaffaqiyatli ishga tushdi active --> deactivating : systemctl stop deactivating --> inactive : to'xtadi active --> failed : xato bilan yiqildi failed --> inactive : systemctl reset-failed inactive --> active : systemctl restart active --> active : systemctl restart ``` - **inactive** — o'chiq, lekin sog'lom - **active** — ishlayapti - **activating** — ishga tushmoqda - **failed** — xato bilan to'xtadi (jurnalda sababi bor) --- ## `systemctl` — asosiy buyruqlar `systemctl` — systemd bilan gaplashadigan asosiy vosita. Endi eng muhim buyruqlarni ko'raylik. ### Holat ko'rish ```bash # Xizmat hozirgi holatini ko'rish systemctl status nginx # Faqat "ishlamoqdami?" degan savol systemctl is-active nginx # "active" yoki "inactive" chiqadi # Kompyuter yonganda avtomatik yoqilganmi? systemctl is-enabled nginx # "enabled" yoki "disabled" chiqadi # Xato bilan to'xtaganmi? systemctl is-failed nginx # "failed" yoki "active" chiqadi ``` `systemctl status nginx` chiqishi qanday ko'rinadi: ``` ● nginx.service - A high performance web server Loaded: loaded (/lib/systemd/system/nginx.service; enabled) Active: active (running) since Mon 2026-06-02 10:00:00 UTC; 2h ago Process: 1234 ExecStart=/usr/sbin/nginx Main PID: 1234 (nginx) ``` - `Loaded: ... enabled` — tizim yonganda avtomatik yoqiladi - `Active: active (running)` — hozir ishlamoqda ### Xizmatni boshqarish ```bash # Xizmatni HOZIR ishga tushirish sudo systemctl start nginx # Xizmatni HOZIR to'xtatish sudo systemctl stop nginx # To'xtatib, qayta ishga tushirish (konfiguratsiya o'zgarganda) sudo systemctl restart nginx # Qayta yuklamasdan konfiguratsiyani yangilash (imkon bo'lsa) sudo systemctl reload nginx # Reload qila olmasa — restart qiladi (xavfsizroq tanlov) sudo systemctl reload-or-restart nginx ``` ### Enable va Start — eng muhim farq !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato" Ko'p yangi boshlovchilar `start` va `enable` ni aralashtirib yuboradi. Bu ikki buyruq **butunlay boshqa** narsani qiladi. ```bash # HOZIR ishga tushir (kompyuter o'chganda unutiladi) sudo systemctl start nginx # Keyingi YOQILGANDA avtomatik ishga tushishini belgilashtir sudo systemctl enable nginx # HOZIR ishga tushir VA kelajakda ham avtomatik tushishini ta'minla sudo systemctl enable --now nginx ``` Farqni ko'rsatadigan diagramma: ```mermaid flowchart LR subgraph start ["systemctl start"] A[Hozir ishlamoqda ✓] B[Qayta yonganda? ✗] end subgraph enable ["systemctl enable"] C[Hozir ishlamoqda? ✗] D[Qayta yonganda ✓] end subgraph both ["enable --now"] E[Hozir ishlamoqda ✓] F[Qayta yonganda ✓] end ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `start` — "hozir yoq". `enable` — "doim yonsin, kompyuter qayta yoqilganda ham". Yangi xizmat o'rnatganda **ikkalasini birga qiling**: `enable --now`. ```bash # Avtomatik yoqishni o'chirish (lekin hozircha hali ishlaydi) sudo systemctl disable nginx # Hozir to'xtat VA avtomatik yoqishni ham o'chir sudo systemctl disable --now nginx ```

Chuqurroq — mask va unmask

Ba'zan xizmatni nafaqat disable, balki **butunlay bloklash** kerak bo'ladi — hatto `start` qilib ham yoqib bo'lmasin. Bunga `mask` ishlatiladi: ```bash # Xizmatni to'liq bloklash (boshqa xizmat ham yoqa olmaydi) sudo systemctl mask nginx # Blokni olib tashlash sudo systemctl unmask nginx ``` `mask` xizmat unit faylini `/dev/null` ga yo'naltiradi — bu eng qattiq bloklash. Xavfsizlik maqsadida ishlatiladi: masalan, `bluetooth.service` kerak bo'lmasa va yoqilmasligi shart bo'lsa.

### Barcha xizmatlarni ko'rish ```bash # Hozir faol bo'lgan xizmatlar systemctl list-units --type=service # Barcha xizmatlar (o'chiqlari ham) systemctl list-units --type=service --all # Unit fayl holati (enabled/disabled ko'rish uchun) systemctl list-unit-files --type=service ``` --- ## Jurnallar — xizmat nimada xato qildi? Xizmat ishlamasa, birinchi qaraydigan joy — **jurnal** (log). systemd barcha xizmatlar chiqishini `journalctl` orqali saqlaydi. ```bash # Xizmat jurnaliga qarash journalctl -u nginx # Oxirgi 50 qatorni ko'rish journalctl -u nginx -n 50 # Jonli kuzatish (yangi satrlar kelganda ko'rsatadi) journalctl -u nginx -f # Bugungi xatolar journalctl -u nginx --since today # Ma'lum sanadan beri journalctl -u nginx --since "2026-06-01 10:00:00" # Sahifasiz ko'rsatish (skriptlarda qulay) journalctl -u nginx --no-pager ``` > [!NOTE] > Xizmat `failed` holatiga tushsa — avval `systemctl status nginx`, keyin `journalctl -u nginx -n 30` ko'ring. Javob deyarli har doim shu yerda. --- ## 💻 O'zingiz sinab ko'ring Quyidagi amaliyotni bajaring: ```bash # 1. nginx o'rnatish (o'rnatilmagan bo'lsa) sudo apt install nginx # Ubuntu/Debian # yoki sudo dnf install nginx # Fedora/RHEL # 2. Hozirgi holat systemctl status nginx # 3. Ishga tushirish sudo systemctl start nginx # 4. Holat qayta tekshirish — "active (running)" ko'rish kerak systemctl status nginx # 5. Brauzerda http://localhost ochib ko'ring — nginx sahifasi ko'rinadi # 6. To'xtatish sudo systemctl stop nginx # 7. Kompyuter yonganda avtomatik ishga tushishini ta'minlash sudo systemctl enable nginx # 8. Bir vaqtda ishga tushirish + enable sudo systemctl enable --now nginx # 9. Jurnalga qarash journalctl -u nginx -n 20 ``` !!! question "Tekshirib ko'ring" `systemctl enable nginx` bajargandan so'ng `systemctl is-active nginx` buyrug'ini bering. Natija nima bo'ladi va nima uchun?

Javob — bosib oching

Natija: `inactive` `enable` faqat **keyingi yoqilganda** avtomatik ishga tushishni belgilaydi. Xizmatni **hozir** ham ishga tushirgingiz kelsa, `start` ni alohida bering yoki `enable --now` ishlatilgan bo'lsin. `is-active` ning javobi xizmatning **hozirgi** holatidir, `enable` esa **kelajakdagi** holatni boshqaradi.

--- ## Unit fayl — xizmat "ko'rsatmasi" systemd har bir xizmatni **unit fayl** orqali boshqaradi. Bu fayl xizmatni qanday ishga tushirishni, kim sifatida ishlashini, qaysi boshqa xizmatlarga bog'liqligini belgilaydi. Tayyor xizmatlar unit fayllari `/lib/systemd/system/` da, o'zingiz yaratganlar `/etc/systemd/system/` da bo'ladi. Unit fayl tuzilishi — uch bo'lim: ```ini [Unit] # Xizmat haqida umumiy ma'lumot va bog'liqliklar Description=Mening ilovam After=network.target # Tarmoq yoqilgandan keyin ishga tush Wants=postgresql.service # PostgreSQL ham kerak (bo'lmasa ham ishlaydi) [Service] # Xizmatni qanday ishga tushirish Type=simple # Asosiy jarayon foreground'da ishlaydi User=myapp # Qaysi foydalanuvchi sifatida WorkingDirectory=/opt/myapp # Ishchi papka ExecStart=/opt/myapp/bin/myapp --config /etc/myapp.conf ExecReload=/bin/kill -HUP $MAINPID # reload buyrug'i Restart=always # Yiqilsa — qayta tushir RestartSec=5 # 5 soniya kutib qayta tushir [Install] # Qaysi "target" (holat) ga bog'liq WantedBy=multi-user.target # Normal ishlash rejimida yoqilsin ``` ### O'z xizmatingizni yaratish ```bash # 1. Unit fayl yaratish sudo nano /etc/systemd/system/myapp.service ``` Mana to'liq namuna: ```ini [Unit] Description=My Web Application Documentation=https://myapp.example.com/docs After=network.target postgresql.service Wants=postgresql.service [Service] Type=simple User=myapp Group=myapp WorkingDirectory=/opt/myapp # Asosiy buyruq ExecStart=/opt/myapp/bin/myapp # Konfiguratsiya o'zgarganda reload ExecReload=/bin/kill -HUP $MAINPID # Xato bo'lsa qayta tushirish Restart=on-failure RestartSec=10 # Jurnal sozlamalari StandardOutput=journal StandardError=journal SyslogIdentifier=myapp # Xavfsizlik (tavsiya etiladi) NoNewPrivileges=true PrivateTmp=true [Install] WantedBy=multi-user.target ``` ```bash # 2. systemd'ga yangi fayl haqida xabar berish (MAJBURIY!) sudo systemctl daemon-reload # 3. Xizmatni yoqish va ishga tushirish sudo systemctl enable --now myapp ``` > [!WARNING] > Unit fayl yaratgandan yoki o'zgartirgandan so'ng `systemctl daemon-reload` **albatta** bajaring. Aks holda systemd eski versiyasini ko'radi.

Chuqurroq — service Type turlari

`Type=` xizmat qanday ishga tushishini bildiradi. To'g'ri tanlash muhim: | Type | Qachon ishlatiladi | |------|---------------------| | `simple` | Ko'pgina holatlar. Asosiy jarayon foreground'da ishlaydi (standart) | | `exec` | `simple` ga o'xshash, lekin systemd `exec()` tugashini kutadi | | `forking` | Eski uslub — jarayon fork qilib background'ga ketadi (Apache, Nginx legacy) | | `oneshot` | Bir marta ishlab tugaydi (skript, migrations) | | `notify` | Xizmat systemd'ga "tayyor" signal yuboradi (sophisticated xizmatlar) | | `dbus` | D-Bus nomini olgandan keyin tayyor hisoblanadi | Yangi xizmat yozsangiz — `simple` bilan boshlang. U 90% holatda yetarli.

Chuqurroq — Template xizmatlar

Bir xil xizmatning bir necha nusxasini ishga tushirish kerak bo'lsa (masalan, har bir mijoz uchun alohida jarayon), **template** ishlatiladi. Unit fayl nomi `@` bilan yakunlanadi: ```bash # /etc/systemd/system/worker@.service [Unit] Description=Worker %i instance After=network.target [Service] ExecStart=/opt/app/worker.py --queue=%i Restart=always [Install] WantedBy=multi-user.target ``` `%i` — instance nomiga almashadi: ```bash # worker-email va worker-sms nusxalarini yoqish sudo systemctl enable --now worker@email.service sudo systemctl enable --now worker@sms.service # Holat systemctl status worker@email systemctl status worker@sms ```

--- ## Timer — cron'ning zamonaviy o'rniga systemd timerlar cron uchun kuchli alternativa. Ular ham unit fayl sifatida yoziladi va xuddi xizmatlar kabi boshqariladi. ```bash # /etc/systemd/system/backup.timer [Unit] Description=Kunlik backup Requires=backup.service [Timer] OnCalendar=daily # Har kuni Persistent=true # O'tkazib yuborilgan vaqtni bajaradi RandomizedDelaySec=300 # 0-5 daqiqa tasodifiy kechikish [Install] WantedBy=timers.target ``` ```bash # /etc/systemd/system/backup.service [Unit] Description=Backup skripti [Service] Type=oneshot ExecStart=/usr/local/bin/backup.sh User=backup ``` ```bash # Timer boshqaruvi sudo systemctl enable --now backup.timer # Barcha faol timerlar va keyingi ishga tushish vaqti systemctl list-timers # Timer holati systemctl status backup.timer journalctl -u backup.timer ``` --- ## Muammolarni hal qilish Xizmat ishlamasa, bu qadamlarni bajaring: ```bash # 1-qadam: holat va oxirgi xato sudo systemctl status myapp # 2-qadam: batafsil jurnal journalctl -u myapp -n 50 # 3-qadam: "failed" holatini tozalash (qayta urinish uchun) sudo systemctl reset-failed myapp # 4-qadam: portni boshqa jarayon band qilganmi? sudo ss -tulpn | grep :8080 # 5-qadam: bog'liqliklar zanjiri systemctl list-dependencies myapp ``` !!! warning "Tez-tez uchraydigan xatolar" - **"Unit file not found"** — fayl nomi to'g'rimi? `daemon-reload` bajardingizmi? - **"Permission denied"** — `User=` ni tekshiring, fayl va papka egasi to'g'rimi? - **Service ishga tushadi lekin darhol to'xtaydi** — `journalctl -u xizmat -n 30` dan sabab toping. - **Port already in use** — eski jarayon hali ishlayapti, `ss -tulpn` bilan toping.

Chuqurroq — tizim holati va targetlar

systemd "runlevel" (eski SysV tushunchasi) o'rniga **target** ishlatadi: ```bash # Hozirgi default target systemctl get-default # Default target o'zgartirish sudo systemctl set-default multi-user.target # Terminal rejim sudo systemctl set-default graphical.target # Grafik interfeys rejimi # Barcha mavjud targetlar systemctl list-units --type=target # Hoziroq boshqa targetga o'tish sudo systemctl isolate rescue.target # Rescue (single user) mode ``` Target va eski runlevel mos kelishi: | SysV Runlevel | systemd Target | |---------------|----------------| | 0 | `poweroff.target` | | 1 | `rescue.target` | | 3 | `multi-user.target` | | 5 | `graphical.target` | | 6 | `reboot.target` |

Chuqurroq — SysV Init (eski tizimlar)

Eski serverlar (Ubuntu 14.04, CentOS 6 va oldingi) da systemd yo'q edi. Ular uchun: ```bash # SysV buyruqlari sudo service nginx start sudo service nginx stop sudo service nginx restart sudo service nginx status # Barcha xizmatlar service --status-all # Enable/disable (Red Hat) sudo chkconfig nginx on sudo chkconfig nginx off # Enable/disable (Debian) sudo update-rc.d nginx enable sudo update-rc.d nginx disable ``` Init tizimini aniqlash: ```bash ps --no-headers -o comm 1 # "systemd" yoki "init" chiqadi systemctl --version # systemd bo'lsa versiyasi chiqadi ``` Hozir bu buyruqlarni bilish shart emas — zamonaviy serverlarning 99%'da systemd bor. Lekin eski tizim bilan ishlasangiz, bilganingiz yordam beradi.

--- ## 🎒 Xulosa — eng muhimi Agar bu darsdan faqat 5 narsani eslab qolsangiz: 1. **Xizmat (daemon)** — orqa fonda tinmay ishlaydigan dastur. nginx, postgresql, sshd — bular xizmat. 2. **systemd** — ularni boshqaradigan "HR menejer". Tizim yonganda birinchi o'zi yoqiladi (PID 1) va boshqa hamma narsani yoqadi. 3. **`start`** — "hozir yoq". **`enable`** — "keyingi yoqilganda ham yoqilsin". Yangi xizmat uchun `enable --now` — ikkalasi birga. 4. **`journalctl -u xizmat_nomi`** — xizmat xato qilsa, sabab shu yerda. 5. Unit fayl o'zgartirgandan so'ng **`daemon-reload`** majburiy. ```bash # Kundalik ishlatadigan buyruqlar — shpargalka systemctl status nginx # Holat sudo systemctl start nginx # Ishga tushir sudo systemctl stop nginx # To'xtat sudo systemctl restart nginx # Qayta tushir sudo systemctl enable --now nginx # Yoq + kelajakda ham yoqilsin sudo systemctl disable nginx # Kelajakda yoqilmasin journalctl -u nginx -f # Jonli jurnal ``` !!! success "Keyingi qadam" Xizmatlarni boshqarishni bilasiz — bu katta yutuq. Keyingi darsda **jarayonlar va resurslar** bilan tanishamiz: `ps`, `top`, `htop` — tizimda nima ishlayotganini ko'rish va boshqarish.