# Resurslarni kuzatish: server "salomatligi"ni tekshirish !!! info "Bu darsda" - 🎯 `top`, `htop`, `free`, `df`, `uptime` — nima qilishini va qachon ishlatishni bilib olasiz - 🎯 "Server sekin ishlayapti" degan muammoni qayerdan tashxislashni o'rganasiz - 🎯 `load average` va CPU/xotira ko'rsatkichlarini o'qishni tushunasiz - ⏱️ O'qish vaqti: ~15 daqiqa - 🧩 Kerakli bilim: [Linux buyruq qatori asoslari](../../1.%20Linux%20asoslari/3.%20Terminal%20va%20buyruqlar.md) --- ## 🪝 Soat 3 da telefon jiringladi Tasavvur qiling: tun yarim bo'ldi. Mijoz xabar yuboradi — "sayt juda sekin, sahifalar bir necha soniya ochilayapti." Siz serverga ulanasiZ. Nima qilasiz? Ko'zingiz oldida qora terminal. Qaysi buyruqni yozasiz? Nima qidirasiz? Aynan mana shu darsda shu savolga javob topasiz. Bitta to'g'ri buyruq bilan "muammo qayerda" ni 30 soniyada aniqlay olasiz — CPU to'lib ketganmi, xotira bitganmi, disk to'lganmi. Keling, o'sha buyruqlarni birma-bir o'rganamiz. --- ## Kompyuterning "tashbord paneli" Mashinada haydovchi old oynada ko'radigan narsalar bor: tezlik, yoqilg'i sathi, harorat, motor ko'rsatkichi. Bu ko'rsatkichlar har doim ko'rinib turadi — muammo bo'lsa darhol bilinadi. Linux serverda ham aynan shunday "tashbord" mavjud, faqat u terminalda ko'rinadi. !!! tip "Oddiy qilib aytganda" - `top` / `htop` — **tezlik va motor ko'rsatkichi**: qaysi dastur eng ko'p "yoqilg'i" (CPU, RAM) eyapti, jonli rejimda - `free` — **yoqilg'i darajasi**: xotirada qancha joy bor, qancha band - `df` — **bagaj joyi**: diskda qancha joy qolgan - `uptime` — **necha kilometr yurgani**: server qancha vaqt yoqiq, hozir qancha "yuklangan" ```mermaid flowchart LR A[Server sekin!] --> B{Nima bo'ldi?} B --> C[CPU to'ldimi?
uptime / top] B --> D[Xotira bitdimi?
free] B --> E[Disk to'ldimi?
df] C --> F[Qaysi dastur aybdor?
htop] D --> F E --> G[Keraksiz fayllarni
o'chirish] style A fill:#7f1d1d,stroke:#f87171,color:#fff style F fill:#065f46,stroke:#34d399,color:#fff style G fill:#065f46,stroke:#34d399,color:#fff ``` --- ## `uptime` — birinchi ko'rish Server muammosi bo'lganda, ko'p DevOps muhandilar **birinchi** navbatda `uptime` ni yozadi. U tez, sodda va eng muhim sonni — **load average** ni ko'rsatadi. ```bash uptime ``` Chiqishi taxminan shunday ko'rinadi: ``` 14:35:02 up 42 days, 3:17, 2 users, load average: 0.45, 1.23, 2.10 ``` Bu qatorda: - `up 42 days, 3:17` — server 42 kun, 3 soat 17 daqiqadan beri yoqiq (qayta yuklanmagan) - `2 users` — hozir 2 ta kishi ulangan - `load average: 0.45, 1.23, 2.10` — oxirgi **1, 5, 15 daqiqadagi** o'rtacha yuklama ### Load average nima degani? !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Tasavvur qiling: kassamo navbati. Load average — navbatda kutayotgan odamlar soni. Kassa 1 ta bo'lsa: - `load: 0.5` → navbatda yarim odam (kassa bo'sh, odam yo'q) - `load: 1.0` → kassa to'liq band, lekin navbat yo'q — normal - `load: 2.0` → kassa band + 1 kishi navbatda kutmoqda — sekinlayapti - `load: 5.0` → kassa band + 4 kishi kutmoqda — muammo! Lekin e'tibor bering: agar kompyuteringizda **4 ta protsessor yadro** bo'lsa, load `4.0` — bu normal (4 ta kassa bor, hammasi band). `nproc` buyrug'i yadrolar sonini ko'rsatadi: ```bash nproc # Natija: 4 ``` Qoida: `load average` qiymati `nproc` dan doimo katta bo'lsa — **protsessor haddan ziyod band**. ```bash # Yadrolar soni va load'ni birgalikda ko'rish nproc && uptime ```

Chuqurroq — load average haqida texnik tafsilot

Load average faqat CPU yuklamasini emas, balki **I/O kutishni** ham hisobga oladi. Shuning uchun ba'zan CPU 40% band bo'lsa ham load yuqori bo'lishi mumkin — disk/tarmoq o'qish-yozishini kutayotgan jarayonlar ham navbatga turadi. Uchta son (`1 daqiqa, 5 daqiqa, 15 daqiqa`) yuk **tendentsiyasini** ko'rsatadi: - `0.5, 1.2, 3.0` → yuk **kamaymoqda** (oldin og'ir edi, hozir yengillamoqda) - `3.0, 1.2, 0.5` → yuk **ortmoqda** (hozir og'irlashmoqda) - `1.5, 1.5, 1.5` → yuk barqaror `/proc/loadavg` fayli ham bir xil ma'lumotni beradi: ```bash cat /proc/loadavg # 0.45 1.23 2.10 2/312 4521 # Oxirgi ikkitasi: hozir ishlayotgan/jami jarayonlar, oxirgi PID ```

--- ## `top` — jonli ko'rinish `top` — bu serverning "jonli tashbord paneli". U har 2-3 soniyada yangilanib turadi va barcha jarayonlarni ko'rsatadi. ```bash top ``` ### `top` chiqishini o'qish Chiqishning yuqori qismida umumiy holat: ``` top - 14:35:02 up 42 days, load average: 0.45, 1.23, 2.10 Tasks: 312 total, 2 running, 310 sleeping, 0 stopped, 0 zombie %Cpu(s): 5.2 us, 1.3 sy, 0.0 ni, 92.1 id, 1.2 wa, 0.0 hi, 0.2 si MiB Mem : 15926.4 total, 4231.2 free, 8103.8 used, 3591.4 buff/cache MiB Swap: 2048.0 total, 1943.6 free, 104.4 used. 7321.1 avail Mem ``` **CPU qatori** (`%Cpu(s)`) — eng muhim qator: | Qisqartma | Ma'no | Muammo belgisi | |---|---|---| | `us` — user | Sizning dasturlaringiz ishlatyapti | 80%+ bo'lsa tekshiring | | `sy` — system | Kernel ishlatyapti | 30%+ g'ayritabiiy | | `id` — idle | CPU bo'sh, kutmoqda | Pastlasa muammo | | `wa` — iowait | Disk/tarmoqni kutmoqda | 20%+ bo'lsa disk muammo | !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `id` (idle) — CPU ning "dam olish" vaqti. `id: 92%` degani CPU 92% vaqti bo'sh — yaxshi. `id: 5%` bo'lsa — CPU deyarli to'lib ketgan! **Xotira qatori** (`MiB Mem`): - `total` — jami RAM (masalan 16 GB) - `used` — ishlatilgan - `free` — mutlaqo bo'sh - `buff/cache` — tizim tomonidan keshlangan (bu xotira kerak bo'lsa bo'shatiladi — xavfli emas) - `avail Mem` — amalda ishlatish mumkin bo'lgan xotira (bu eng muhim son) ### `top` dagi jarayonlar ustunlari Pastki qismda jarayonlar ro'yxati: ``` PID USER PR NI VIRT RES SHR S %CPU %MEM TIME+ COMMAND 1234 www-data 20 0 512m 128m 32m S 45.3 0.8 2:34.12 nginx 5678 postgres 20 0 2g 512m 64m S 12.1 3.2 15:20.33 postgres ``` Muhim ustunlar: - `PID` — jarayon ID raqami (o'ldirish kerak bo'lsa ishlatiladi) - `USER` — kim ishlatyapti - `%CPU` — qancha protsessor kuchi olyapti - `%MEM` — qancha RAM olyapti - `COMMAND` — dastur nomi ### `top` ichida foydali tugmalar `top` ishlab turganda quyidagi tugmalarni bosing: ``` P → %CPU bo'yicha saralash (eng ko'p CPU yeyadigan tepaga) M → %MEM bo'yicha saralash (eng ko'p RAM yeyadigan tepaga) q → chiqish k → jarayonni o'ldirish (PID so'raydi) u → faqat bitta foydalanuvchi jarayonlarini ko'rish 1 → har bir CPU yadrosini alohida ko'rsatish ``` --- ## `htop` — top ning qulay versiyasi `htop` — `top` ning rangli, sichqoncha qo'llaydigan, ko'proq ma'lumot beradigan versiyasi. Asosiy farq: ko'rinish ancha qulay. ```bash # O'rnatish (agar yo'q bo'lsa) sudo apt install htop # Ubuntu/Debian sudo yum install htop # CentOS/RHEL # Ishga tushirish htop ``` !!! tip "top vs htop — qachon qaysinisini ishlating" - `top` — **har doim mavjud**, o'rnatmasdan ishlaydi; skript ichida, minimal muhitda ishlatiladi - `htop` — **qulay interfeys**, sichqoncha bilan bosib o'ldirib ham bo'ladi; interaktiv tashxis uchun yaxshi `htop` da ham bir xil tugmalar ishlaydi (`P`, `M`, `q`, `k`), lekin qo'shimcha: ``` F5 → jarayonlar daraxtini ko'rsatish (qaysi ota-ona, qaysi bola) F4 → jarayonlarni nom bo'yicha filter qilish F9 → jarayonni o'ldirish (menyuli) F2 → sozlamalar ```

Chuqurroq — top chiqishini skriptda ishlatish (batch mode)

Interaktiv emas, skript ichida `top` dan foydalanish kerak bo'lganda: ```bash # Bitta snapshot olish (-b batch mode, -n 1 bitta takrorlash) top -bn1 # CPU foizini ajratib olish top -bn1 | grep "Cpu(s)" | awk '{print $2}' # 5 soniyada bir marta, 12 marta yozib saqlash top -b -d 5 -n 12 > /tmp/top_snapshot.txt ``` `htop` ni skriptda ishlatib bo'lmaydi — faqat interaktiv terminalda ishlaydi.

--- ## `free` — xotira (RAM) holati `free` — xotira haqida aniq, sodda ma'lumot beradi. Har bir muammoli vaziyatda birinchi tekshiriladigan narsa. ```bash free -h ``` `-h` flagi sonlarni "human readable" (odam o'qishi uchun qulay) formatda ko'rsatadi: `8.1G`, `4.2G` va h.k. Tipik chiqish: ``` total used free shared buff/cache available Mem: 15Gi 8.1Gi 4.2Gi 512Mi 3.5Gi 7.3Gi Swap: 2.0Gi 104Mi 1.9Gi ``` ### Nima muhim? `available` ustuni — **xotirada hozir ishlatish mumkin bo'lgan joy**. Bu `free` dan katta chunki `buff/cache` ham kerak bo'lsa bo'shatiladi. !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `free` — bu faqat bo'sh javon. `available` — bu bo'sh javon + kerak bo'lsa bo'shatsa bo'ladigan javon. Odatda `available` ga qarang. **Swap** — bu RAM "rezerv" xotira. Agar RAM to'lib ketsa, tizim diskga ma'lumot ko'chira boshlaydi (swap). Bu juda sekinlashtiradi. !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato" Swap ishlatilsa (used ko'paysa) — bu RAM yetmayapti degani. Server sekinlashib qoladi, chunki disk RAMdan yuzlab marta sekin. Swap `used` ni doimiy kuzating. ```bash # Har 5 soniyada yangilab ko'rish free -h -s 5 ``` --- ## `df` — disk joyi `df` (disk free) — qaysi qism qancha disk ishlatyapti va qancha joy qolganini ko'rsatadi. ```bash df -h ``` Tipik chiqish: ``` Filesystem Size Used Avail Use% Mounted on /dev/sda1 50G 38G 9.2G 81% / /dev/sdb1 200G 45G 145G 24% /data tmpfs 7.8G 0 7.8G 0% /dev/shm ``` Muhim ustunlar: - `Size` — jami hajm - `Used` — ishlatilgan - `Avail` — bo'sh joy - `Use%` — qancha foiz band !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato" Disk `100%` ga yetsa — yangi fayl yozib bo'lmaydi va server to'xtab qolishi mumkin. `90%` dan oshsa muammo. Ayniqsa `/` (root) bo'limini kuzating — u to'lsa hamma narsa ishdan chiqadi. ```bash # Faqat asosiy bo'limlarni ko'rish (tmpfs va loop'larni o'tkazib yuborish) df -h | grep -vE "tmpfs|udev|loop" ```

Chuqurroq — df va du: qaysi papka disk yeyapti?

`df` disk bo'limlarini ko'rsatadi. Lekin "qaysi papkada nechta gigabayt bor?" ni bilish uchun `du` kerak: ```bash # /var papkasidagi eng katta papkalarni topish du -sh /var/* | sort -rh | head -10 # Butun tizimda eng katta papkalar du -sh /* 2>/dev/null | sort -rh | head -20 ``` Log fayllari tez-tez disk to'ldiradi — `/var/log` ni tekshiring: ```bash du -sh /var/log/* | sort -rh | head -10 ``` Inoda (inode) tugashi — kam uchraydigan lekin chalkashtiradigan holat. Disk joyi bor, lekin fayl yaratib bo'lmaydi: ```bash df -i # Inode ishlatilishini ko'rsatadi ```

--- ## `vmstat` va `iostat` — chuqurroq tekshiruv `uptime`, `top`, `free`, `df` dan keyin muammo topilmasa, keyingi qadam — disk va xotira harakati. ```bash # vmstat: virtual xotira statistikasi (1 soniyada bir marta, 5 marta) vmstat 1 5 ``` ``` procs -----------memory---------- ---swap-- -----io---- -system-- ------cpu----- r b swpd free buff cache si so bi bo in cs us sy id wa st 2 0 10240 42156 12344 123456 0 0 32 12 234 456 5 1 92 2 0 ``` Muhim ustunlar: | Ustun | Ma'no | Muammo belgisi | |---|---|---| | `r` | Navbatda kutayotgan jarayonlar | `nproc` dan katta bo'lsa — CPU to'q | | `si/so` | Swap kirish/chiqish | Noldan katta bo'lsa — RAM yetmayapti | | `bi/bo` | Disk o'qish/yozish (blok) | Juda yuqori bo'lsa — disk muammo | | `wa` | CPU disk kutish foizi | 20%+ bo'lsa disk bottleneck | ```bash # iostat: disk I/O statistikasi (sysstat paketi kerak) iostat -x 1 3 ```

Chuqurroq — iostat chiqishini o'qish

```bash # sysstat o'rnatish sudo apt install sysstat # Ubuntu/Debian sudo yum install sysstat # CentOS/RHEL # Kengaytirilgan disk statistikasi iostat -x 1 5 ``` Chiqishda muhim ustunlar: - `%util` — disk qancha foiz band (95%+ bo'lsa bottleneck) - `await` — I/O so'rovni kutish vaqti millisoniyada (1-10ms normal, 100ms+ muammo) - `r/s`, `w/s` — sekundiga o'qish/yozish so'rovlari soni

--- ## 💻 O'zingiz sinab ko'ring Quyidagi buyruqlarni tartib bilan bajaring: ```bash # 1-qadam: Tizim qancha vaqt yoqiq va load qanday? uptime # 2-qadam: Nechta yadro bor? Load bilan solishtiring nproc # 3-qadam: Xotira holati qanday? free -h # 4-qadam: Disk holati qanday? df -h # 5-qadam: Jonli ko'rinish — CPU va RAM yeyayotgan dasturlar top # top ichida: P bosing (CPU bo'yicha), M bosing (RAM bo'yicha), q bosing (chiqish) ``` Agar `htop` o'rnatilgan bo'lsa: ```bash htop # F5 bosing — daraxt ko'rinishida ko'ring # q bosing — chiqing ``` !!! question "Tekshirib ko'ring" `free -h` chiqishida `buff/cache` ustuni nima uchun bor? U `available` dan qanday farq qiladi?

Javob — bosib oching

`buff/cache` — Linux yadrosining aqlli qismi. Tizim bo'sh xotirani "isrof qilmaslik" uchun disk operatsiyalarini keshlab saqlaydi — natijada keyingi o'qishlar tezlashadi. Lekin bu xotira "zahirada" turadi: agar dastur ko'proq RAM so'rasa, yadro bu keshni avtomatik bo'shatadi va dasturga beradi. Shuning uchun `available = free + bo'shatsa bo'ladigan buff/cache` — bu haqiqiy ishlatish mumkin bo'lgan hajm. `free` ni ko'rib "xotira yetmayapti" deb qo'rqmang — `available` ga qarang.

--- ## "Server sekin" muammosini tashxislash Hammasi birgalikda qanday ishlashini ko'ramiz. Muammo: sayt sekin, nima bo'ldi? ```mermaid flowchart TD Start([Server sekin!]) --> U[uptime → load average?] U --> UH{load > nproc?} UH -- Ha --> T[top → %CPU ustuniga qara
P tugmasi bilan saralang] UH -- Yo'q --> F[free -h → available?] F --> FH{available < 500MB?} FH -- Ha --> TM[top → %MEM bo'yicha
M tugmasi bilan saralang] FH -- Yo'q --> D[df -h → Use%?] D --> DH{biror bo'lim 90%+?} DH -- Ha --> DU[du -sh /var/log/*
Katta loglarni toping] DH -- Yo'q --> IO[vmstat 1 5
wa va si/so ga qarang] T --> FIX([Dasturni o'ldiring yoki tushuntiring]) TM --> FIX DU --> FIX2([Log fayllarni tozalang]) IO --> FIX3([Disk yoki swap muammo]) style Start fill:#7f1d1d,stroke:#f87171,color:#fff style FIX fill:#065f46,stroke:#34d399,color:#fff style FIX2 fill:#065f46,stroke:#34d399,color:#fff style FIX3 fill:#065f46,stroke:#34d399,color:#fff ``` ### Amaliy misol: nginx server sekin Tasavvur qiling: web server sekin. Tashxis qadamlari: ```bash # 1. Load average tekshirish uptime # load average: 8.3, 6.1, 4.2 → 4 yadroli serverda bu juda yuqori! # 2. Qaysi jarayon ayb? top # P bosib CPU bo'yicha saraladik # Ko'rsatma: nginx 85% CPU, php-fpm 12% # → nginx jarayonlari haddan ziyod ko'p # 3. nginx jarayonlar soni ps aux | grep nginx | wc -l # 45 ta jarayon! Odatda 4-8 ta bo'lishi kerak # 4. Xotira ham tekshiramiz free -h # available: 200MB → RAM ham deyarli tugagan! ``` Bu holda muammo — nginx worker'lar soni konfiguratsiyasida.

Chuqurroq — monitoring skriptlari

Real serverda resurslarni doimiy kuzatish uchun oddiy skript: ```bash #!/bin/bash # server-health.sh — tezkor salomatlik tekshiruvi echo "=== Server Salomatlik Tekshiruvi: $(date) ===" echo "" # Load average LOAD=$(uptime | awk '{print $(NF-2)}' | sed 's/,//') CORES=$(nproc) echo "Load average (1 daqiqa): $LOAD | Yadrolar: $CORES" # Xotira echo "" echo "--- Xotira ---" free -h | grep -E "Mem|Swap" # Disk echo "" echo "--- Disk ---" df -h | grep -vE "tmpfs|udev|loop" # Top 5 CPU yeyadigan jarayon echo "" echo "--- Top 5 CPU yeyayotgan jarayonlar ---" ps aux --sort=-pcpu | head -6 | tail -5 | awk '{printf " %-20s %6.1f%% CPU %6.1f%% RAM\n", $11, $3, $4}' # Top 5 RAM yeygan jarayon echo "" echo "--- Top 5 RAM yeyayotgan jarayonlar ---" ps aux --sort=-pmem | head -6 | tail -5 | awk '{printf " %-20s %6.1f%% RAM\n", $11, $4}' ``` ```bash chmod +x server-health.sh ./server-health.sh ``` Bu skriptni `cron` bilan har soatda ishlatib, natijani faylga yozib qo'yish ham mumkin: ```bash # /etc/crontab ga qo'shish: # 0 * * * * root /usr/local/bin/server-health.sh >> /var/log/health.log 2>&1 ```

--- ## 🎒 Xulosa — eng muhimi Agar bu darsdan 5 narsani eslab qolsangiz: 1. **`uptime`** — birinchi buyruq. Load average `nproc` dan katta bo'lsa — CPU muammo. 2. **`top`** — jonli ko'rinish. `P` — CPU bo'yicha, `M` — RAM bo'yicha saralash. 3. **`free -h`** — xotira. `available` ustuniga qarang, `free` ga emas. 4. **`df -h`** — disk. `Use%` 90% dan oshsa — kechiktirmay tekshiring. 5. **Tashxis tartibi:** `uptime` → `free -h` → `df -h` → `top` → `vmstat` !!! success "Keyingi qadam" Hozir asosiy monitoring buyruqlarini bilasiz. Keyingi darsda **`ps` va jarayon boshqarish** — muammoli jarayonni qanday topib o'ldirish, fon jarayonlarni boshqarish o'rganiladi.