# Paket boshqaruvi !!! info "Bu darsda" - 🎯 Paket menejeri nima ekanini va nima uchun kerakligini tushunasiz - 🎯 `apt` (Ubuntu/Debian) va `dnf`/`yum` (RHEL/Fedora) buyruqlarini amalda ishlatishni o'rganasiz - 🎯 "Dependency" (bog'liqlik) tushunchasini tushunasiz - ⏱️ O'qish vaqti: ~15 daqiqa - 🧩 Kerakli bilim: [Linux tarixi va distributionlar](../1.%20Linux%20asoslari/1.%20Linux%20tarixi%20va%20distributionlar.md) --- ## 🪝 Tasavvur qiling... Eski zamonlarda — aytaylik, 2005-yil. Kompyuteringizga yangi dastur o'rnatmoqchisiz. Avval dastur saytini topasiz. Keyin qaysi versiyani yuklab olishni bilmaysiz. Yuklab oldingiz — "bu kutubxona yo'q" deydi. O'sha kutubxonani yuklab olasiz — u ham boshqasini so'raydi. Yarim kecha bo'ldi, dastur hali o'rnatilmagan. Bugun esa Linux terminalida faqat bitta buyruq yozsangiz yetadi: ```bash sudo apt install nginx ``` Bir daqiqada Nginx (veb-server) o'rnatildi. Hamma kerakli "yordamchilar" ham avtomatik keldi. Bu — **paket menejeri**ning kuchi. --- ## Paket menejeri nima? !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Paket menejeri — telefoningizdagi **App Store** yoki **Play Market**. Qidirish, o'rnatish, yangilash, o'chirish — hammasi bir joydan. Bog'liqliklar (boshqa kerakli dasturlar) avtomatik hal bo'ladi. Linux'da bu vosita terminal orqali ishlaydi — grafik oyna yo'q, lekin ancha tezroq. ```mermaid flowchart LR A[Siz
sudo apt install nginx] --> B[Paket
menejeri] B --> C[Repository
server] C --> D[Nginx paketi
+ bog'liqliklar] D --> B B --> E[Tizimingiz
O'rnatildi!] style B fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff style E fill:#065f46,stroke:#34d399,color:#fff ``` --- ## Dependency (bog'liqlik) nima? Ba'zi dasturlar yolg'iz ishlay olmaydi — boshqa kutubxona yoki dastur ham bo'lishi kerak. !!! tip "Batareyka analogiyasi" Tasavvur qiling: yangi o'yinchoq sotib oldingiz. Qutida: "AA batareyka kerak" deb yozilgan. Batareyakasiz o'yinchoq ishlamaydi. Dasturlar ham xuddi shunday. `nginx` o'rnatmoqchisiz — u `libssl` (shifrlash kutubxonasi) va yana bir nechta "batareyka"ni talab qiladi. Paket menejeri bu batareyalarni **o'zi topib, o'zi olib keladi**. ```mermaid flowchart TD A[nginx] --> B[libssl] A --> C[libpcre3] A --> D[zlib1g] B --> E[openssl-common] style A fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff ``` > [!NOTE] > Paket menejeri bo'lmasa, siz bu daraxtni **qo'lda** o'rnatgan bo'lardingiz. Paket menejeri buni sizdan bir zumda yashiradi. --- ## Repository nima? **Repository** (qisqacha: repo) — paketlar saqlanadigan **markaziy ombor-server**. Paket menejeri yangi dastur so'raganingizda, avval shu serverga murojaat qiladi. !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Repository — shaharning markaziy **ombori**. Siz doʻkon (paket menejeri) orqali buyurtma berasiz, ombor esa uni sizga yetkazib beradi. --- ## Ikki asosiy oila: apt va dnf/yum Oldingi darsda gapirgan edik: Linux oilalari bor. Har bir oilaning **o'z paket menejeri** bor. DevOps'da ikkalasini bilish kerak: ```mermaid mindmap root((Paket
menejerlar)) Debian/Ubuntu oilasi apt dpkg RHEL/Fedora oilasi dnf yum rpm Boshqalar pacman zypper apk ``` Bu darsda **`apt`** va **`dnf`/`yum`** ga to'xtalamiz — DevOps'da eng ko'p uchraydigan ikkalasi. --- ## Asosiy buyruqlar ### Tizimni yangilash Har doim birinchi qadam — repo ro'yxatini yangilash. Bu "ombordan yangi narxnoma olish" kabi. === "Ubuntu/Debian" ```bash # Repo ro'yxatini yangilash (internet'dan "nima bor" ma'lumotini oladi) sudo apt update # O'rnatilgan paketlarni yangilash sudo apt upgrade # Kernel ham yangilash bilan birga to'liq upgrade sudo apt full-upgrade ``` === "RHEL/Fedora" ```bash # Yangilanishlarni tekshirish sudo dnf check-update # Barcha paketlarni yangilash sudo dnf update # (Eski RHEL/CentOS 7 uchun) sudo yum update ``` !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato" Ubuntu'da `sudo apt upgrade` ni `sudo apt update` siz ishga tushirish — bu eski ro'yxat bo'yicha yangilash demak. **Avval `update`, keyin `upgrade`** — bu tartibni eslab qoling. --- ### Paket o'rnatish === "Ubuntu/Debian" ```bash # Bitta paket o'rnatish sudo apt install nginx # Bir vaqtda bir nechta paket sudo apt install nginx curl git # Aniq versiyani o'rnatish sudo apt install nginx=1.18.0-0ubuntu1 # Lokal .deb fayldan o'rnatish sudo apt install ./mypackage.deb ``` === "RHEL/Fedora" ```bash # Bitta paket o'rnatish sudo dnf install nginx # Bir vaqtda bir nechta paket sudo dnf install nginx curl git # Lokal .rpm fayldan o'rnatish sudo dnf install ./mypackage.rpm # (Eski RHEL/CentOS 7) sudo yum install nginx sudo yum localinstall mypackage.rpm ``` --- ### Paket qidirish === "Ubuntu/Debian" ```bash # Nom yoki tavsif bo'yicha qidirish apt search web server # Paket haqida batafsil ma'lumot apt show nginx # O'rnatilgan paketlar ro'yxati apt list --installed # Yangilanishi mumkin bo'lganlar apt list --upgradable ``` === "RHEL/Fedora" ```bash # Nom yoki tavsif bo'yicha qidirish dnf search web server # Paket haqida batafsil ma'lumot dnf info nginx # O'rnatilgan paketlar ro'yxati dnf list installed # Mavjud paketlar dnf list available # (Eski RHEL/CentOS 7) yum search web server yum info nginx yum list installed ``` --- ### Paket o'chirish === "Ubuntu/Debian" ```bash # Paketni o'chirish (sozlama fayllari qoladi) sudo apt remove nginx # Paket + sozlama fayllarini to'liq o'chirish sudo apt purge nginx # Kerak bo'lmagan bog'liqliklarni tozalash sudo apt autoremove # Ikkalasini birga (to'liq tozalash) sudo apt purge nginx && sudo apt autoremove ``` === "RHEL/Fedora" ```bash # Paketni o'chirish sudo dnf remove nginx # Kerak bo'lmagan bog'liqliklarni tozalash sudo dnf autoremove # (Eski RHEL/CentOS 7) sudo yum remove nginx sudo yum autoremove ``` !!! tip "remove va purge farqi" `apt remove` — dasturni o'chiradi, lekin sozlamalarni qoldiradi. Qayta o'rnatganingizda eski sozlamalar saqlanadi. `apt purge` — hamma narsani o'chiradi: dastur ham, sozlamalar ham. Noldan boshlashni istasangiz — `purge` ishlatgan ma'qul. --- ## 💻 O'zingiz sinab ko'ring Terminalingizni oching va quyidagilarni bajarib ko'ring: ```bash # 1. Avval repo ro'yxatini yangilang sudo apt update # 2. "tree" degan foydali vosita bor-yo'qligini qidiring apt search tree # 3. O'rnatish sudo apt install tree # 4. Ishlayotganini tekshiring (papka tuzilmasini chiroyli ko'rsatadi) tree /etc/apt # 5. Endi o'chiring sudo apt remove tree ``` Kutilgan natija: `tree /etc/apt` buyrug'i `/etc/apt` papkasidagi fayllarni daraxt ko'rinishida chiqaradi. !!! question "Tekshirib ko'ring" `apt remove tree` va `apt purge tree` — farqi nimada? Qaysi birida sozlama fayllar qoladi?

Javob — bosib oching

`apt remove tree` — dasturni o'chiradi, lekin `/etc` yoki boshqa joydagi sozlama fayllar qoladi. `apt purge tree` — dastur va uning barcha sozlama fayllarini o'chiradi. Noldan o'rnatmoqchi bo'lsangiz — `purge` to'g'ri tanlov. `tree` uchun bu farq katta emas (sozlamalari yo'q), lekin `nginx`, `mysql` kabi server dasturlar uchun juda muhim.

--- ## Repository boshqaruvi Standart repolarda bo'lmagan dasturlarni qo'shish uchun qo'shimcha repo ulanadi. === "Ubuntu/Debian" ```bash # Asosiy repo manzillari cat /etc/apt/sources.list # Qo'shimcha repolar joyi ls /etc/apt/sources.list.d/ # PPA repo qo'shish (Ubuntu'da mashhur) sudo add-apt-repository ppa:ondrej/php # Repo qo'shilgandan keyin yangilash sudo apt update ``` === "RHEL/Fedora" ```bash # Repo konfiguratsiya fayllari ls /etc/yum.repos.d/ # Repolar ro'yxati sudo dnf repolist # Barcha (faol va nofaol) repolar sudo dnf repolist all # EPEL — keng tarqalgan qo'shimcha repo sudo dnf install epel-release # Repo qo'shish URL orqali sudo dnf config-manager --add-repo https://repo.example.com/repo.repo # (Eski RHEL/CentOS 7) sudo yum repolist sudo yum install epel-release ``` --- ## Cache boshqaruvi Yuklab olingan paketlar diskda saqlanadi — bu **cache** (kesh). Vaqti-vaqti bilan tozalash kerak. === "Ubuntu/Debian" ```bash # Cache hajmini ko'rish du -sh /var/cache/apt/archives/ # Eski paket fayllarini tozalash (yangilanganlarning eski versiyalari) sudo apt autoclean # Butun cache tozalash (joyni bo'shatadi, lekin qayta yuklab olishga to'g'ri keladi) sudo apt clean ``` === "RHEL/Fedora" ```bash # Barcha cache tozalash sudo dnf clean all # Cache qayta yaratish sudo dnf makecache # (Eski RHEL/CentOS 7) sudo yum clean all sudo yum makecache ``` --- ## dpkg va rpm — "qo'l bilan" ishlash `apt` va `dnf` — yuqori darajali vositalar. Ular pastda `dpkg` (Debian) va `rpm` (Red Hat) dan foydalanadi. Odatda to'g'ridan-to'g'ri kerak bo'lmaydi, lekin bilish foydali. === "Ubuntu/Debian (dpkg)" ```bash # O'rnatilgan paket fayllari qayerda? dpkg -L nginx # Bu fayl qaysi paketnikiga tegishli? dpkg -S /usr/sbin/nginx # O'rnatilgan paketlar to'liq ro'yxati dpkg -l | grep "^ii" ``` === "RHEL/Fedora (rpm)" ```bash # O'rnatilgan paket fayllari qayerda? rpm -ql nginx # Bu fayl qaysi paketnikiga tegishli? rpm -qf /usr/sbin/nginx # O'rnatilgan paketlar ro'yxati rpm -qa ```

Chuqurroq — apt'ning ilg'or imkoniyatlari

```bash # Paketning bog'liqliklarini ko'rish apt depends nginx # Qaysi paketlar "nginx"ga bog'liq (teskari bog'liqlik) apt rdepends nginx # Paketni "ushlab qolish" — yangilanmasin sudo apt-mark hold nginx # Ushlab qolishni bekor qilish sudo apt-mark unhold nginx # Qaysi paketlar ushlab qolinyapti? apt-mark showhold # Paket turli versiyalarini ko'rish apt policy nginx apt-cache madison nginx ```

Chuqurroq — dnf'ning ilg'or imkoniyatlari

```bash # O'rnatish tarixi dnf history # Muayyan tranzaksiyani bekor qilish (masalan, ID=5) sudo dnf history undo 5 # Paketni pastki versiyaga qaytarish sudo dnf downgrade nginx # Modul tizimi (turli versiyalar parallel) dnf module list dnf module list nodejs # Mavjud Node.js versiyalari sudo dnf module install nodejs:20 # Node.js 20 o'rnatish # (Eski RHEL/CentOS 7 yum uchun) yum history sudo yum history undo 5 sudo yum downgrade nginx ```

--- ## Universal paket menejerlar Ba'zi dasturlar distrodan qat'i nazar, istalgan Linux'da ishlaydigan formatda keladi.

Snap va Flatpak — universal formatlar

### Snap ```bash # Snap o'rnatish (Ubuntu'da odatda tayyor) sudo apt install snapd # Debian/Ubuntu sudo dnf install snapd # Fedora # Snap paket qidirish snap find vscode # O'rnatish sudo snap install code --classic # O'chirib tashlash sudo snap remove code # O'rnatilgan snap'lar snap list # Barcha snap'larni yangilash sudo snap refresh ``` ### Flatpak ```bash # Flatpak o'rnatish sudo apt install flatpak # Debian/Ubuntu sudo dnf install flatpak # Fedora # Flathub repo (asosiy manba) qo'shish flatpak remote-add --if-not-exists flathub https://flathub.org/repo/flathub.flatpakrepo # Qidirish flatpak search gimp # O'rnatish flatpak install flathub org.gimp.GIMP # O'chirish flatpak uninstall org.gimp.GIMP # O'rnatilganlar ro'yxati flatpak list # Yangilash flatpak update ``` > [!NOTE] > Snap va Flatpak — qulaylik uchun. Serverda odatda ishlatilmaydi. Desktop va developer muhitida foydali.

--- ## Tizimni yangilash skripti (amaliy misol) Quyida turli distributionlarni avtomatik aniqlagan holda yangilovchi skript: ```bash #!/bin/bash # system-update.sh — distro'ni aniqlab, to'g'ri paket menejerda yangilaydi # Distributionni aniqlash DISTRO=$(lsb_release -si 2>/dev/null || echo "Unknown") LOG_FILE="/var/log/system-update-$(date +%Y%m%d_%H%M%S).log" log() { echo "[$(date '+%Y-%m-%d %H:%M%S')] $1" | tee -a "$LOG_FILE" } update_system() { case "$DISTRO" in "Ubuntu"|"Debian") log "APT orqali yangilanmoqda..." sudo apt update && sudo apt upgrade -y 2>&1 | tee -a "$LOG_FILE" sudo apt autoremove -y 2>&1 | tee -a "$LOG_FILE" ;; "CentOS"|"Red Hat"*) if command -v dnf &> /dev/null; then log "DNF orqali yangilanmoqda..." sudo dnf update -y 2>&1 | tee -a "$LOG_FILE" sudo dnf autoremove -y 2>&1 | tee -a "$LOG_FILE" else log "YUM orqali yangilanmoqda..." sudo yum update -y 2>&1 | tee -a "$LOG_FILE" fi ;; "Fedora") log "Fedora DNF orqali yangilanmoqda..." sudo dnf update -y 2>&1 | tee -a "$LOG_FILE" sudo dnf autoremove -y 2>&1 | tee -a "$LOG_FILE" ;; *) log "Noma'lum distro: $DISTRO" exit 1 ;; esac } # Qayta yuklash kerakmi? check_reboot() { if [ -f /var/run/reboot-required ]; then log "Yangilanishdan keyin tizimni qayta yuklash kerak" echo "DIQQAT: sudo reboot buyrug'ini bajaring" fi } log "Yangilash boshlandi" update_system check_reboot log "Yangilash yakunlandi" ```

Chuqurroq — paket audit va tozalash skriptlari

### Paket audit skripti ```bash #!/bin/bash # package-audit.sh — o'rnatilgan paketlar, yangilanishlar, xavfsizlik tekshiruvi audit_packages() { echo "=== Paket audit hisoboti — $(date) ===" # Paket menejerini aniqlash if command -v apt &> /dev/null; then PKG_MGR="apt" elif command -v dnf &> /dev/null; then PKG_MGR="dnf" elif command -v yum &> /dev/null; then PKG_MGR="yum" else echo "Qo'llab-quvvatlanmagan paket menejeri" exit 1 fi case "$PKG_MGR" in "apt") echo "=== Yangilanishi mumkin ===" apt list --upgradable 2>/dev/null | tail -n +2 echo -e "\n=== O'rnatilgan paketlar soni ===" dpkg -l | grep "^ii" | wc -l echo -e "\n=== Eng katta paketlar (top 10) ===" dpkg-query -Wf '${Installed-Size}\t${Package}\n' | sort -n | tail -10 ;; "dnf"|"yum") echo "=== Mavjud yangilanishlar ===" $PKG_MGR check-update 2>/dev/null | grep -v "^$" echo -e "\n=== O'rnatilgan paketlar soni ===" rpm -qa | wc -l echo -e "\n=== Eng katta paketlar (top 10) ===" rpm -qa --queryformat '%{SIZE} %{NAME}\n' | sort -n | tail -10 ;; esac echo -e "\n=== Ishlamayotgan servislar ===" systemctl --failed --no-legend 2>/dev/null echo -e "\n=== Disk holati ===" df -h | grep -vE '^Filesystem|tmpfs|udev' } audit_packages ``` ### Tozalash skripti ```bash #!/bin/bash # package-cleanup.sh — kerak bo'lmagan paketlar va cache tozalash cleanup_packages() { echo "=== Tozalash — $(date) ===" if command -v apt &> /dev/null; then echo "APT tizimi tozalanmoqda..." sudo apt autoremove -y # Kerak bo'lmagan bog'liqliklar sudo apt autoclean # Eski cache fayllar sudo apt --fix-broken install -y # Singan paketlarni tuzatish sudo apt autoremove --purge -y # Chuqur tozalash elif command -v dnf &> /dev/null; then echo "DNF tizimi tozalanmoqda..." sudo dnf autoremove -y # Kerak bo'lmagan bog'liqliklar sudo dnf clean all # Cache tozalash # Eski kernellarni olib tashlash (faqat oxirgi 2 ta qoladi) sudo dnf remove $(dnf repoquery --installonly --latest-limit=-2 -q) elif command -v yum &> /dev/null; then echo "YUM tizimi tozalanmoqda..." sudo yum clean all sudo package-cleanup --leaves --all sudo package-cleanup --oldkernels --count=1 fi echo "Tozalash yakunlandi" } # Har haftada avtomatik ishlatish uchun crontab'ga qo'shing: # 0 2 * * 0 /usr/local/bin/package-cleanup.sh >> /var/log/package-cleanup.log 2>&1 cleanup_packages ``` ### Repo boshqaruvi skripti ```bash #!/bin/bash # repo-manager.sh — repository qo'shish, o'chirish, ro'yxat manage_repositories() { local action=$1 # add | remove | list local repo_name=$2 local repo_url=$3 if command -v apt &> /dev/null; then case "$action" in "add") if [[ "$repo_url" =~ ^ppa: ]]; then sudo add-apt-repository "$repo_url" -y else echo "deb $repo_url" | sudo tee "/etc/apt/sources.list.d/$repo_name.list" fi sudo apt update ;; "remove") if [[ -f "/etc/apt/sources.list.d/$repo_name.list" ]]; then sudo rm "/etc/apt/sources.list.d/$repo_name.list" sudo apt update fi ;; "list") cat /etc/apt/sources.list ls -la /etc/apt/sources.list.d/ ;; esac elif command -v dnf &> /dev/null; then case "$action" in "add") sudo dnf config-manager --add-repo "$repo_url" ;; "remove") sudo dnf config-manager --disable "$repo_name" ;; "list") dnf repolist ;; esac fi } # Misol ishlatish: # manage_repositories "add" "nodejs" "https://deb.nodesource.com/node_20.x focal main" # manage_repositories "list" # manage_repositories "remove" "nodejs" ``` ### Development muhitini o'rnatish skripti ```bash #!/bin/bash # dev-environment-setup.sh — dasturchi muhitini o'rnatish install_development_tools() { local profile=$1 # web | python | nodejs | java | docker | full echo "$profile muhiti o'rnatilmoqda..." # Paket menejerini aniqlash if command -v apt &> /dev/null; then PKG_INSTALL="sudo apt install -y" PKG_UPDATE="sudo apt update" elif command -v dnf &> /dev/null; then PKG_INSTALL="sudo dnf install -y" PKG_UPDATE="sudo dnf check-update" else echo "Qo'llab-quvvatlanmagan paket menejeri" exit 1 fi $PKG_UPDATE # Hamma profileda kerakli asosiy vositalar $PKG_INSTALL git curl wget vim nano build-essential case "$profile" in "web") $PKG_INSTALL nginx mysql-server php nodejs npm ;; "python") $PKG_INSTALL python3 python3-pip python3-venv python3-dev pip3 install virtualenv pipenv ;; "nodejs") # NodeSource orqali rasmiy LTS versiya curl -fsSL https://deb.nodesource.com/setup_lts.x | sudo -E bash - $PKG_INSTALL nodejs npm install -g yarn pm2 nodemon ;; "java") $PKG_INSTALL openjdk-17-jdk maven gradle ;; "docker") curl -fsSL https://get.docker.com | sh sudo usermod -aG docker $USER ;; "full") install_development_tools "web" install_development_tools "python" install_development_tools "nodejs" install_development_tools "java" install_development_tools "docker" ;; esac echo "$profile muhiti tayyor!" } # Misol: install_development_tools "python" # Misol: install_development_tools "full" ```

--- ## 🎒 Xulosa — eng muhimi Agar bu darsdan faqat 5 narsani eslab qolsangiz: 1. **Paket menejeri** — Linux'dagi App Store. Qidirish, o'rnatish, yangilash, o'chirish bir joydan. 2. **Dependency (bog'liqlik)** — dastur ishlashi uchun boshqa kutubxonalar kerak bo'lishi. Paket menejeri bularni o'zi hal qiladi. 3. **Ubuntu/Debian**: `apt update` → `apt upgrade` → `apt install` → `apt remove/purge`. 4. **RHEL/Fedora**: `dnf update` → `dnf install` → `dnf remove`. Eski CentOS 7 da `dnf` o'rniga `yum`. 5. **`apt update` va `apt upgrade` — ikki xil narsa**: birinchisi ro'yxatni yangilaydi, ikkinchisi paketlarni yangilaydi. !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato" `sudo apt upgrade` ni ishga tushirishdan oldin `sudo apt update` ni unutmang. `sudo apt remove` va `sudo apt purge` ni adashtirmang: sozlamalarni ham o'chirmoqchi bo'lsangiz — `purge`. !!! success "Keyingi qadam" Endi dasturlarni o'rnatishni bilasiz. Keyingi darsda o'sha dasturlar tizimda **qanday ishlayotganini** ko'ramiz — `systemd` va **servis boshqaruvi** bilan tanishamiz: nginx'ni o'rnatdingiz, lekin u qanday ishga tushadi, to'xtaydi, avtomatik qayta yuklashga sozlanadi?