# Cron Jobs va Vazifalarni Rejalashtirish !!! info "Bu darsda" - 🎯 Cron nima ekanligini va nima uchun kerakligini tushunasiz - 🎯 Crontab'ning 5 maydonli sintaksisini yodlab qolasiz (eng ko'p chalkashadigan joy) - 🎯 Vazifalaringizni avtomatik bajarish uchun cron va systemd timer'dan foydalanasiz - ⏱️ O'qish vaqti: ~15 daqiqa - 🧩 Kerakli bilim: Bash asoslari, fayl tizimi (4-dars) --- ## 🪝 Har kecha soat 3:00 da biror narsa sodir bo'ladi Siz uxlab yotibsiz. Serveringiz ham jimgina ishlayapti. Lekin aynan soat 3:00 da — siz hech narsa qilmasdan — server bazani zaxiralayapti. Soat 4:00 da eski loglarni tozalayapti. Har dushanba ertalab hisobot emailga jo'natyapti. Bu sehrmi? Yo'q. Bu — **cron**. Har bitta yirik server — Google, Amazon, hatto sizning universitetingiz tizimi — cron yordamida yuzlab vazifalarni avtomatik bajaradi. Siz uxlayotganingizda ham, dam olayotganingizda ham, hatto tatilda bo'lganingizda ham. --- ## Cron nima? — Kompyuteringizning yashirin reja jadvali Telefoningizda "har kuni soat 8:00 da uyg'on" degan budilnik o'rnatasiz. Cron ham xuddi shunday — lekin faqat kompyuter buyruqlari uchun. !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Cron — bu kompyuteringizning **eslatma jadvali**. "Har kuni soat 3:00 da backup.sh ni ishga tushir", "har dushanba ertalab hisobot yubor" — cron aynan shu ishni qiladi. Siz bir marta yozasiz, u abadiy bajaradi. ```mermaid flowchart LR A[Siz bir marta
cron qoidasi yozasiz] --> B[Cron daemon
tizimda doim ishlaydi] B --> C{Vaqt keldi?} C -->|Ha| D[Buyruq avtomatik
bajarilyapti] C -->|Hali emas| B style B fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff style D fill:#065f46,stroke:#34d399,color:#fff ``` **Cron daemon** — kompyuter yonganidan beri sukut saqlaydi va har daqiqa soatni tekshiradi. "Vaqt keladimi? Keladimi? Mana keldi — ishga tushir!" --- ## Crontab — cron'ning jadval daftari Cron o'z qoidalarini **crontab** (cron table — cron jadvali) deb ataladigan faylda saqlaydi. Har bir foydalanuvchining o'z crontab'i bor. ### Asosiy buyruqlar ```bash crontab -e # Crontab'ni tahrirlash (e = edit) crontab -l # Crontab'ni ko'rish (l = list) crontab -r # Crontab'ni o'chirish (r = remove — ehtiyot bo'ling!) ``` !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato" `crontab -r` (remove) va `crontab -e` (edit) juda o'xshash. `-r` barcha qoidalaringizni darhol o'chiradi — tasdiq so'ramaydi! Ko'p yillik tajribali adminlar ham bu tugmani tasodifan bosgan. Ehtiyot bo'ling. --- ## Crontab sintaksisi — 5 maydon Bu — cron'ni o'rganishda eng ko'p chalkashadigan joy. Lekin bir marta tushunib olsangiz, umrga yodingizda qoladi. Har bir cron qoidasi **5 vaqt maydoni** va **buyruq**dan iborat: ``` ┌─────────── Daqiqa (0–59) │ ┌───────── Soat (0–23) │ │ ┌─────── Kun (1–31) │ │ │ ┌───── Oy (1–12) │ │ │ │ ┌─── Hafta kuni (0–7, 0 va 7 = Yakshanba) │ │ │ │ │ * * * * * /buyruq/yoli ``` !!! tip "Eslab qolish uchun" Chapdan o'ngga: **D-S-K-O-H** — **D**aqiqa, **S**oat, **K**un, **O**y, **H**afta kuni. Yoki: "Kichikdan kattaga" — daqiqadan oy'gacha. ### Jadval ko'rinishida | Maydon | Diapazon | Misol | Ma'nosi | |---|---|---|---| | Daqiqa | 0–59 | `30` | 30-chi daqiqa | | Soat | 0–23 | `14` | Soat 14:00 (15:00 emas!) | | Kun | 1–31 | `1` | Oyning 1-kuni | | Oy | 1–12 | `6` | Iyun | | Hafta kuni | 0–7 | `1` | Dushanba | ### Maxsus belgilar | Belgi | Ma'nosi | Misol | O'qilishi | |---|---|---|---| | `*` | Har qanday qiymat | `* * * * *` | Har daqiqa | | `,` | Ro'yxat | `0 9,17 * * *` | Soat 9:00 va 17:00 | | `-` | Oraliq | `0 9-17 * * *` | 9 dan 17 gacha, har soat | | `*/n` | Har n da bir | `*/15 * * * *` | Har 15 daqiqada | --- ## Misollar — haqiqiy hayotdan Ko'rish bilan o'rganiladi. Mana eng ko'p ishlatiladigan naqshlar: ```bash # Har kuni soat 2:30 da backup skriptini ishga tushir 30 2 * * * /usr/local/bin/backup.sh # Har 6 soatda bir (00:00, 06:00, 12:00, 18:00) 0 */6 * * * /usr/local/bin/system-check.sh # Faqat ish kunlari soat 9:00 da (Dushanba–Juma) 0 9 * * 1-5 /usr/local/bin/work-task.sh # Har oyning 1-kunida (yangi oy boshida) 0 0 1 * * /usr/local/bin/monthly-report.sh # Har 15 daqiqada */15 * * * * /usr/local/bin/health-check.sh # Har dushanba soat 9:00 da haftalik hisobot yuborish 0 9 * * 1 /usr/local/bin/weekly-report.sh | mail -s "Haftalik hisobot" admin@company.com ``` !!! question "Tekshirib ko'ring" Quyidagi cron qoidasi qachon ishlaydi? ``` 0 3 * * 0 ``` Bir daqiqa o'ylang, keyin javobni oching.

Javob — bosib oching

`0 3 * * 0` — **Har yakshanba soat 3:00 da**. Tushuntirish: - `0` → 0-chi daqiqa (soat boshida) - `3` → Soat 3 - `*` → Har kun (lekin hafta kuni filtri bor) - `*` → Har oy - `0` → Yakshanba (0 = Yakshanba)

--- ## Maxsus vaqt so'zlari Raqam o'rniga qulay so'z yozsa bo'ladi: ```bash @reboot # Kompyuter yonganda bir marta @hourly # Har soat boshida (0 * * * *) @daily # Har kecha yarim tun (0 0 * * *) @weekly # Har dushanba yarim tun (0 0 * * 0) @monthly # Har oyning 1-kuni (0 0 1 * *) @yearly # Har 1-yanvar (0 0 1 1 *) # Misol: kompyuter yonganda startup skriptni ishga tushir @reboot /home/user/startup.sh # Misol: har kecha zaxira nusxa ol @daily /usr/local/bin/backup.sh ``` --- ## 💻 O'zingiz sinab ko'ring Birinchi cron qoidangizni yarating. Quyidagi qadam-qadamni bajaring: **1-qadam: Crontab'ni oching** ```bash crontab -e ``` Birinchi marta ochilganda muharrir tanlash so'raladi — `nano` (oson) ni tanlang. **2-qadam: Quyidagi qatorni yozing (faylning eng pastiga)** ```bash # Har daqiqa vaqtni log fayliga yozadi (test uchun) * * * * * echo "Salom, bu cron! Vaqt: $(date)" >> /tmp/cron-test.log ``` **3-qadam: Saqlang va chiqing** (`nano`da: `Ctrl+O`, `Enter`, `Ctrl+X`) **4-qadam: 2 daqiqa kuting, so'ng natijani ko'ring** ```bash cat /tmp/cron-test.log ``` Agar hamma narsa to'g'ri bo'lsa, har daqiqa yangi qator qo'shilayotganini ko'rasiz. Test tugagach, cron qoidasini `crontab -e` bilan o'chiring (yuqoridagi qatorni o'chiring). !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Crontab'ni saqlagan zahiyoq cron uni o'qiydi va "endi bu qoidani bajaraman" deb belgilaydi. Qayta yuklash yoki restart kerak emas. --- ## Muhit o'zgaruvchilari (environment variables) Cron skriptlarni o'z muhitida ishga tushiradi — u sizning terminalingiz kabi emas. PATH, HOME kabi o'zgaruvchilar farq qiladi. Shuning uchun crontab'da to'liq yo'llarni yozing: ```bash # Yomon — cron PATH'ni bilmasligi mumkin * * * * * backup.sh # Yaxshi — to'liq yo'l * * * * * /usr/local/bin/backup.sh ``` Crontab'ning yuqorisida muhit o'zgaruvchilarini ham belgilasa bo'ladi: ```bash # Crontab boshiga qo'shing SHELL=/bin/bash PATH=/usr/local/sbin:/usr/local/bin:/sbin:/bin:/usr/sbin:/usr/bin MAILTO=admin@company.com # Xato bo'lsa shu emailga xabar yuboradi # Endi oddiy nom ham ishlaydi (lekin to'liq yo'l xavfsizroq) 0 2 * * * backup.sh ``` --- ## Cron loglarini tekshirish Cron ishlayaptimi? Xato boryaptimi? Log orqali bilasiz: ```bash # Ubuntu/Debian — cron haqidagi xabarlarni ko'rish grep CRON /var/log/syslog | tail -20 # RHEL/CentOS tail -f /var/log/cron # Systemd tizimlarida journalctl -u cron -f ``` Cron skriptdan chiquvchi barcha natijani (stdout va stderr) log fayliga yo'naltirish — yaxshi odat: ```bash # Barcha natijani (muvaffaqiyat + xato) log fayliga yozadi 0 2 * * * /usr/local/bin/backup.sh >> /var/log/backup.log 2>&1 ``` > [!NOTE] > `2>&1` — "stderr (xato chiqishi) ni ham stdout (oddiy chiqish) ga birlashtir" degan ma'noni anglatadi. Buni tushunmagan bo'lsangiz, hozircha shunchaki ko'chiraveravering — keyingi darslarda chuqur yoritamiz. --- ## Cron fayllar tizimi ```bash /var/spool/cron/crontabs/foydalanuvchi # Foydalanuvchi crontab'lari (Ubuntu/Debian) /var/spool/cron/foydalanuvchi # RHEL/CentOS uchun /etc/crontab # Tizim-keng crontab (root uchun) /etc/cron.d/ # Qo'shimcha cron fayllari (dasturlar shu yerga qo'yadi) /etc/cron.hourly/ # Bu papkadagi skriptlar har soat ishga tushadi /etc/cron.daily/ # Har kun /etc/cron.weekly/ # Har hafta /etc/cron.monthly/ # Har oy ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `/etc/cron.daily/` papkasiga bajariladigan skript qo'ysangiz, u har kuni avtomatik ishga tushadi. Sintaksis yozmaysiz — papka nomi vaqtni belgilaydi.

Chuqurroq — tizim crontab formati va /etc/cron.d/

`/etc/crontab` va `/etc/cron.d/` dagi fayllar oddiy foydalanuvchi crontab'idan biroz farqli — ularda **foydalanuvchi** maydoni ham bor: ```bash # /etc/crontab formati: # Daqiqa Soat Kun Oy HaftaKuni FOYDALANUVCHI BUYRUQ 17 * * * * root cd / && run-parts --report /etc/cron.hourly 25 6 * * * root test -x /usr/sbin/anacron || ( cd / && run-parts --report /etc/cron.daily ) ``` `/etc/cron.d/` papkasiga o'z faylingizni qo'yish uchun: ```bash sudo vim /etc/cron.d/myapp # Fayl ichiga: # Daqiqa Soat Kun Oy HaftaKuni Foydalanuvchi Buyruq 0 2 * * * myapp /opt/myapp/bin/backup.sh 30 */6 * * * root /usr/local/bin/system-check.sh # To'g'ri ruxsatlar sudo chmod 644 /etc/cron.d/myapp sudo chown root:root /etc/cron.d/myapp ``` Bu yondashuv katta tizimlar uchun qulay — har bir dasturning o'z cron fayli bo'ladi, hamma narsa `root` crontab'iga to'planmaydi.

--- ## Amaliy skript misollari

Zaxira nusxa skripti — to'liq misol

```bash #!/bin/bash # backup.sh — Har kecha soat 2:00 da ishga tushiriladi # Crontab: 0 2 * * * /usr/local/bin/backup.sh >> /var/log/backup.log 2>&1 BACKUP_DIR="/backup/daily" SOURCE_DIR="/var/www/html" DATE=$(date +%Y%m%d) # Masalan: 20240115 LOG_PREFIX="[$(date '+%Y-%m-%d %H:%M:%S')]" echo "$LOG_PREFIX Backup boshlanmoqda..." # Papka mavjud emasligini tekshir mkdir -p "$BACKUP_DIR" # Arxivlash if tar -czf "$BACKUP_DIR/web_$DATE.tar.gz" "$SOURCE_DIR"; then echo "$LOG_PREFIX Muvaffaqiyatli: web_$DATE.tar.gz" else echo "$LOG_PREFIX XATO: backup amalga oshmadi!" exit 1 fi # 30 kundan eski backup'larni o'chir find "$BACKUP_DIR" -name "*.tar.gz" -mtime +30 -delete echo "$LOG_PREFIX Eski fayllar tozalandi." echo "$LOG_PREFIX Backup yakunlandi." ```

Lock fayl — bir vaqtda ikki marta ishga tushmaydi

Agar cron vazifa hali tugamay, keyingi vaqt kelsa — ikki marta ishlashi muammo bo'lishi mumkin. Lock fayl buni oldini oladi: ```bash #!/bin/bash # backup-safe.sh — Bir vaqtda faqat bir nusxa ishlaydi LOCKFILE="/var/lock/backup.lock" LOG="/var/log/backup.log" # Lock fayl bormi? Tekshir if [ -f "$LOCKFILE" ]; then echo "[$(date)] SKIP: Oldingi backup hali tugamagan" >> "$LOG" exit 1 fi # Lock fayl yaratib, PID ni yoz echo $$ > "$LOCKFILE" # Chiqishda lock faylni avtomatik o'chir (xato bo'lsa ham) trap "rm -f $LOCKFILE" EXIT # Asosiy ish echo "[$(date)] Backup boshlanmoqda (PID: $$)" >> "$LOG" # ... backup buyruqlaringiz ... sleep 300 # Backup 5 daqiqa oladi deylik echo "[$(date)] Backup tugadi" >> "$LOG" ```

--- ## systemd Timer — zamonaviy muqobil Cron juda yaxshi, lekin zamonaviy Linux tizimlari **systemd timer**'larni ham taklif etadi. !!! tip "Oddiy qilib aytganda" systemd timer — cron'ning "katta akasi". Cron bilan bir xil ish qiladi, lekin yaxshiroq log yozadi, xizmatlar bilan bog'lana oladi va tizim yotib qolgan vaqtni o'tkazib yubormaganda ham keyinchalik bajaradi. ```mermaid flowchart LR A[Vazifa] --> B{Qaysi biri?} B -->|Oddiy, tezkor| C[Cron
sintaksis oson] B -->|Murakkab, log muhim
xizmatga bog'liq| D[systemd timer
batafsil nazorat] style C fill:#065f46,stroke:#34d399,color:#fff style D fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff ```

systemd timer — to'liq misol

systemd timer ikki fayldan iborat: `.service` (nima qiladi) va `.timer` (qachon qiladi). ```bash # 1. Service fayli yarating sudo vim /etc/systemd/system/backup.service ``` ```ini [Unit] Description=Kunlik backup xizmati Wants=network-online.target After=network-online.target [Service] Type=oneshot ExecStart=/usr/local/bin/backup.sh User=backup StandardOutput=journal StandardError=journal ``` ```bash # 2. Timer fayli yarating sudo vim /etc/systemd/system/backup.timer ``` ```ini [Unit] Description=Backup'ni har kecha ishga tushiradi Requires=backup.service [Timer] OnCalendar=daily # Har kecha yarim tun Persistent=true # Tizim o'chiq bo'lsa, yonganida bajaradi RandomizedDelaySec=300 # Serverlarda bir vaqtda ishga tushmaydi [Install] WantedBy=timers.target ``` ```bash # 3. Faollashtiring sudo systemctl daemon-reload sudo systemctl enable backup.timer sudo systemctl start backup.timer # 4. Tekshirish systemctl list-timers # Barcha timerlar journalctl -u backup.service # Log ko'rish ``` **Timer vaqt sintaksisi misollari:** ```bash OnCalendar=hourly # Har soat OnCalendar=daily # Har kun OnCalendar=weekly # Har hafta OnCalendar=*-*-* 02:30:00 # Har kuni 2:30 da OnCalendar=Mon *-*-* 02:30:00 # Dushanba 2:30 da OnCalendar=Mon,Tue,Wed,Thu,Fri *-*-* 09:00:00 # Ish kunlari 9:00 da ```

--- ## Cron xizmatini boshqarish ```bash # Cron daemon holati systemctl status cron # Ubuntu/Debian systemctl status crond # CentOS/RHEL # Ishga tushirish va yoqish sudo systemctl start cron sudo systemctl enable cron # Tizim yonganida avtomatik ishga tushsin # Qayta yuklash (cron fayllarini o'zgartirgandan keyin odatda shart emas) sudo systemctl restart cron ``` --- ## crontab.guru — eng yaxshi yordam vositasi Crontab sintaksisini eslab qolish qiyin. **crontab.guru** sayti siz yozgan cron iborasini oddiy tilga tarjima qiladi. Masalan, `0 9 * * 1` yozsangiz, u darhol: "At 09:00 AM, only on Monday" deb ko'rsatadi. Bookmarkga qo'shing: **crontab.guru** --- ## Tez-tez uchraydigan xatolar !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato: maydon tartibini adashtirish" Ko'pchilik soat va daqiqani adashtiradi. ```bash # XATO — "Soat 2:30 da" deb o'ylab yozilgan, lekin bu "Har 2:30-chi daqiqada" ma'nosi 2 30 * * * /usr/local/bin/backup.sh # TO'G'RI — Har kuni soat 2:30 da 30 2 * * * /usr/local/bin/backup.sh ``` Eslab qoling: **birinchi** maydon — **daqiqa** (0–59), **ikkinchi** — **soat** (0–23). !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato: to'liq yo'l yozmay qo'yish" ```bash # XATO — cron PATH'ni bilmaydi * * * * * backup.sh # TO'G'RI — to'liq yo'l * * * * * /usr/local/bin/backup.sh ``` !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato: foiz belgisi `%` ni escape qilmaslik" Crontab'da `%` belgisi "yangi qator" ma'nosini anglatadi. `date` buyrug'ida ishlatsangiz, `\%` deb yozing: ```bash # XATO 0 2 * * * mysqldump db | gzip > /backup/db_$(date +%Y%m%d).sql.gz # TO'G'RI — foiz belgisi oldiga teskari chiziq 0 2 * * * mysqldump db | gzip > /backup/db_$(date +\%Y\%m\%d).sql.gz ``` --- ## 🎒 Xulosa — eng muhimi Agar bu darsdan faqat 5 narsani eslab qolsangiz: 1. **Cron** — buyruqlarni belgilangan vaqtda avtomatik ishga tushuradigan tizim. Bir marta yozasiz, u abadiy bajaradi. 2. **Sintaksis:** `Daqiqa Soat Kun Oy HaftaKuni Buyruq` — chapdan o'ngga, kichikdan kattaga. 3. **`*`** — "har qanday", **`*/n`** — "har n da bir", **`,`** — "ro'yxat", **`-`** — "oraliq". 4. **To'liq yo'l** yozing (`/usr/local/bin/script.sh`), qisqa ism emas (`script.sh`). 5. **crontab.guru** — sintaksisni tasdiqlash uchun eng ishonchli vosita. !!! success "Keyingi qadam" Endi vazifalarni avtomatlashtira olasiz. Keyingi darsda **log menejment** bilan tanishamiz — skriptlaringizning natijalarini, xatolarini va tizim holatini qanday samarali kuzatib borish mumkin.