# Shell O'zgaruvchilari !!! info "Bu darsda" - 🎯 O'zgaruvchi nima va u qanday ishlashini tushunasiz - 🎯 `VAR=qiymat`, `$VAR`, qo'shtirnoq farqi — bularni amalda ko'rasiz - 🎯 Buyruq natijasini o'zgaruvchiga olishni (`$(...)`) o'rganasiz - 🎯 Maxsus o'zgaruvchilar (`$0`, `$1`, `$?`, `$$`) bilan tanishasiz - ⏱️ O'qish vaqti: ~15 daqiqa - 🧩 Kerakli bilim: oldingi dars — Shell scripting asoslari --- ## 🪝 Oshxona stoli va yorliqli qutilar Tasavvur qiling: oshxonada ishlaydigan aşpaz siz. Stolda juda ko'p quti turibdi — birida tuz, birida shakar, birida un. Agar qutilar **yorliqsiz** bo'lsa, har safar "bu tuzmi yoki shakarmikın?" deb tatib ko'rishingiz kerak. Yorliq yopishtirasiz: `TUZ`, `SHAKAR`, `UN`. Endi faqat yorliqni ko'rib to'g'ri qutini olasiz. Shell o'zgaruvchilari aynan shunday ishlaydi. Siz ma'lumotga **nom** berasiz — keyin o'sha nom orqali istalgan joyda qayta ishlatasiz. Butun script bo'yicha bitta joyda o'zgartirsangiz — hamma joyda yangilanadi. --- ## O'zgaruvchi nima? O'zgaruvchi — ma'lumotni saqlaydigan **nomlangan joy** (kompyuter xotirasida). Uni bir marta yozib qo'yasiz, keyin istalgan marta qayta ishlatasiz. ```mermaid flowchart LR A["ISM="Ahmad""] --> B[("Xotira:
ISM → Ahmad")] B --> C["echo $ISM
→ Ahmad"] B --> D["echo Salom, $ISM!
→ Salom, Ahmad!"] style B fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" O'zgaruvchi — yorliqli quti. `ISM="Ahmad"` deganda qutiga "Ahmad" solib, ustiga `ISM` yorlig'ini yopishtirasiz. `$ISM` deganda esa "ISM yorlig'idagi qutini oching" deyasiz. --- ## Yaratish va o'qish ### O'zgaruvchi yaratish: `VAR=qiymat` ```bash # Tenglik belgisi atrofida bo'sh joy BO'LMAYDI ISIM="Ahmad" # to'g'ri # ISIM = "Ahmad" # xato! shell buni buyruq deb o'ylaydi ``` ### O'zgaruvchini o'qish: `$VAR` yoki `${VAR}` ```bash ISIM="Ahmad" echo $ISIM # Ahmad echo "$ISIM" # Ahmad (xavfsizroq usul) echo "${ISIM}" # Ahmad (aniqroq usul) # ${} qachon kerak? — nomni boshqa belgilar bilan birlashtiranda echo "${ISIM}_backup" # Ahmad_backup (to'g'ri) echo "$ISIM_backup" # bo'sh! — shell "ISIM_backup" degan o'zgaruvchi izlaydi ``` !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato" `$ISIM_backup` va `${ISIM}_backup` — bular **turlicha**. Birinchisida shell `ISIM_backup` degan nomli o'zgaruvchi qidiradi (yo'q bo'lsa bo'sh qaytadi). Ikkinchisida esa `ISIM` ni o'qib, keyin `_backup` qo'shadi. Agar o'zgaruvchi nomidan keyin harf yoki `_` kelsa — doim `${}` ishlating. --- ## Qo'shtirnoq farqi — muhim! Bu — yangi boshlovchilar eng ko'p chalkashadigan joy. ```bash SHAHAR="Toshkent" echo "$SHAHAR shahri" # Toshkent shahri (o'zgaruvchi kengayadi) echo '$SHAHAR shahri' # $SHAHAR shahri (hech narsa kengaymaydi, so'zma-so'z) ``` ```mermaid flowchart LR A["Ikki qo'shtirnoq
"...""] --> B["O'zgaruvchilar kengayadi
$VAR → qiymat"] C["Bir qo'shtirnoq
'...'"] --> D["Hech narsa kengaymaydi
$VAR → $VAR so'zma-so'z"] style B fill:#065f46,stroke:#34d399,color:#fff style D fill:#7f1d1d,stroke:#f87171,color:#fff ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Ikki qo'shtirnoq `"..."` — shaffof shisha. O'zgaruvchilar ichidan ko'rinadi va kengayadi. Bir qo'shtirnoq `'...'` — to'liq qopqoq. Ichidagi hamma narsa so'zma-so'z qoladi.

🔬 Chuqurroq — backslash va backquote

**Backslash `\` — ekranlash:** ```bash echo "Narxi: \$100" # Narxi: $100 ($ni kengaytirmadi) echo "Satr\nKeying satr" # Satr\nKeying satr (echo'da \n ishlamaydi) echo -e "Satr\nKeying" # Satr (-e flag bilan ishlaydi) # Keying ``` **Backquote `` ` ` `` — eski usul, `$()` ga almashtirilgan:** ```bash SANA=`date` # eski usul (qo'llab-quvvatlanadi, lekin tavsiya etilmaydi) SANA=$(date) # zamonaviy usul — bu ishlating ``` Ikkisi bir xil natija beradi, lekin `$()` ichida yana `$()` ishlatish mumkin (ichma-ich), backquote bilan bu murakkab.

--- ## Buyruq natijasini o'zgaruvchiga olish: `$(...)` Bu — shell scripting'ning eng kuchli quroli. Buyruq natijasini to'g'ridan-to'g'ri o'zgaruvchiga saqlab, keyinchalik ishlatasiz. ```bash # Buyruq bajariladi, natijasi o'zgaruvchiga yoziladi BUGUN=$(date +%Y-%m-%d) # Bugungi sana FOYDALANUVCHI=$(whoami) # Joriy foydalanuvchi nomi FAYL_SONI=$(ls /home | wc -l) # /home dagi kataloglar soni echo "Bugun: $BUGUN" echo "Siz: $FOYDALANUVCHI" echo "Kataloglar: $FAYL_SONI ta" ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `$(...)` — "bu buyruqni bajar va natijasini shu joyga qo'y" degani. Go'yo asistent bor: "Bugungi sanani ayt" deyasiz, u javob beradi — siz javobini saqlab qo'yasiz. --- ## O'zgaruvchi turlari Shell o'zgaruvchilari to'rt asosiy turga bo'linadi: ```mermaid mindmap root((O'zgaruvchi turlari)) Local Faqat joriy shellda export qilinmagan Environment export bilan belgilanadi Barcha child processlarga uzatiladi Read-only readonly bilan belgilanadi O'zgartirib bo'lmaydi Array Bir nechta qiymat Indeks bilan murojaat ``` ### Local o'zgaruvchilar ```bash #!/bin/bash # Joriy shellda mavjud ISIM="Ahmad" YOSH=25 SHAHAR="Toshkent" echo "Ism: $ISIM, Yosh: $YOSH, Shahar: $SHAHAR" # Child process bu o'zgaruvchini ko'rmaydi bash -c 'echo "Child da ISIM: $ISIM"' # bo'sh chiqadi ``` ### Environment o'zgaruvchilar ```bash #!/bin/bash # export — o'zgaruvchini child processlarga "uzatadi" export DATABASE_URL="postgresql://localhost:5432/mydb" export API_KEY="abc123xyz789" # Endi child process ham ko'radi bash -c 'echo "Child da API_KEY: $API_KEY"' # abc123xyz789 chiqadi ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `export` — xuddi ma'lumotni "umumiy doskaga" chiqarishga o'xshaydi. `export` qilmasangiz, ma'lumot faqat sizning ish stolida — boshqa hech kim ko'rmaydi. ### Read-only o'zgaruvchilar ```bash #!/bin/bash readonly PI=3.14159 readonly KOMPANIYA="HackNow" readonly MAX_ULANISH=100 echo "PI: $PI" # PI=3.14 # Bu xato beradi: "readonly variable" ``` ### Array o'zgaruvchilar ```bash #!/bin/bash # Array yaratish RANGLAR=("qizil" "ko'k" "yashil" "sariq") RAQAMLAR=(1 2 3 4 5) echo "Birinchi rang: ${RANGLAR[0]}" # qizil (indeks 0 dan boshlanadi) echo "Barcha ranglar: ${RANGLAR[@]}" # qizil ko'k yashil sariq echo "Ranglar soni: ${#RANGLAR[@]}" # 4 ```

🔬 Chuqurroq — Associative array (lug'at)

Bash 4.0 dan boshlab **associative array** — indeks o'rniga kalit-qiymat (lug'at) ishlaydi: ```bash #!/bin/bash # -A flag bilan e'lon qiling declare -A SHAHARLAR SHAHARLAR["uzbekiston"]="Toshkent" SHAHARLAR["rossiya"]="Moskva" SHAHARLAR["germaniya"]="Berlin" echo "O'zbekiston poytaxti: ${SHAHARLAR["uzbekiston"]}" # Toshkent # Barcha kalitlar echo "Davlatlar: ${!SHAHARLAR[@]}" # Barcha qiymatlar echo "Poytaxtlar: ${SHAHARLAR[@]}" ``` Bu Python'dagi `dict` ga, JavaScript'dagi `Object` ga o'xshaydi.

--- ## 💻 O'zingiz sinab ko'ring — 1 Terminal oching va quyidagini bajaring: ```bash # 1. O'zgaruvchi yarating ISMINGIZ="(o'z ismingizni yozing)" # 2. Ikki xil yo'l bilan chiqaring echo "Salom, $ISMINGIZ!" echo 'Salom, $ISMINGIZ!' # farqni ko'ring # 3. Buyruq natijasini saqlab ishlating JORIY_SANA=$(date "+%d-%m-%Y") echo "Bugun $JORIY_SANA da siz shell o'rganmoqdasiz, $ISMINGIZ!" ``` Kutilgan natija (misol uchun): ``` Salom, Ahmad! Salom, $ISMINGIZ! Bugun 02-06-2026 da siz shell o'rganmoqdasiz, Ahmad! ``` !!! question "Tekshirib ko'ring" Nima uchun ikkinchi `echo` da `$ISMINGIZ` o'zgaruvchi qiymati o'rniga so'zma-so'z `$ISMINGIZ` chiqdi?

Javob — bosib oching

Bir qo'shtirnoq `'...'` ichida shell **hech qanday maxsus belgi** (jumladan `$`) ni qayta ishlamaydi. Hamma narsa so'zma-so'z chiqariladi. Bu xususiyat ba'zida foydali — masalan, haqiqiy dollar belgisini chiqarmoqchi bo'lsangiz.

--- ## Default qiymat va validatsiya Real scriptsda o'zgaruvchi mavjud bo'lmasligi mumkin. Bash buning uchun qulay sintaksis beradi: ```bash #!/bin/bash # Agar DATABASE_HOST mavjud bo'lmasa, "localhost" ishlatiladi DB_HOST=${DATABASE_HOST:-"localhost"} DB_PORT=${SERVER_PORT:-5432} echo "Ulanish: $DB_HOST:$DB_PORT" # Agar majburiy o'zgaruvchi bo'sh bo'lsa — xato bilan to'xtatish # API_KEY o'rnatilmagan bo'lsa, script to'xtaydi : ${API_KEY:?"API_KEY majburiy! Iltimos, o'rnating."} ``` | Sintaksis | Ma'nosi | |---|---| | `${VAR:-default}` | `VAR` bo'sh bo'lsa `default` ishlatiladi | | `${VAR:=default}` | Bo'sh bo'lsa `default` ishlatiladi **va saqlanadi** | | `${VAR:+boshqa}` | `VAR` mavjud bo'lsa `boshqa` ishlatiladi | | `${VAR:?"xabar"}` | Bo'sh bo'lsa xato va script to'xtaydi |

🔬 Chuqurroq — String manipulyatsiya

Bash o'zida kuchli string ishlash imkoniyatlariga ega, tashqi buyruqlarsiz: ```bash MATN="Hello World from Uzbekistan" # Uzunlik echo "Uzunligi: ${#MATN}" # 28 # Substring (kesish) echo "Birinchi 5: ${MATN:0:5}" # Hello echo "6-dan boshlab: ${MATN:6}" # World from Uzbekistan echo "Oxirgi 10: ${MATN: -10}" # Uzbekistan # Katta/kichik harf (Bash 4.0+) echo "Katta: ${MATN^^}" # HELLO WORLD FROM UZBEKISTAN echo "Kichik: ${MATN,,}" # hello world from uzbekistan # Naqsh almashtirish FAYL="hujjat.txt.zaxira" echo "${FAYL/txt/pdf}" # hujjat.pdf.zaxira (birinchi) echo "${FAYL//./}" # hujjattxtzaxira (barcha nuqtalar) # Suffix/prefix o'chirish echo "${FAYL%.*}" # hujjat.txt (oxirgi nuqtadan keyingisini olib tashlash) echo "${FAYL%%.*}" # hujjat (birinchi nuqtadan keyingini olib tashlash) echo "${FAYL##*/}" # hujjat.txt.zaxira (oxirgi /dan oldinini olib tashlash) ``` Bu naqshlar (`%`, `%%`, `#`, `##`) — **glob pattern** asosida ishlaydi, regex emas.

--- ## Maxsus o'zgaruvchilar Shell bir qancha o'zgaruvchilarni **avtomatik** to'ldiradi. Ularni bilish kerak: ```bash #!/bin/bash # Bu faylni test.sh deb saqlang va: bash test.sh birinchi ikkinchi echo "Script nomi: $0" # test.sh (yoki to'liq yo'l) echo "Birinchi argument: $1" # birinchi echo "Ikkinchi argument: $2" # ikkinchi echo "Argumentlar soni: $#" # 2 echo "Barcha argumentlar: $@" # birinchi ikkinchi echo "Script PID: $$" # masalan: 12345 echo "Oxirgi exit kodi: $?" # 0 (muvaffaqiyat) yoki boshqa raqam ``` | O'zgaruvchi | Ma'nosi | Misol | |---|---|---| | `$0` | Script nomi | `./deploy.sh` | | `$1`, `$2`, ... | Argumentlar | `bash script.sh arg1` | | `$#` | Argumentlar soni | `3` | | `$@` | Barcha argumentlar (massiv) | `"a" "b" "c"` | | `$*` | Barcha argumentlar (bitta string) | `"a b c"` | | `$$` | Joriy script'ning PID raqami | `12345` | | `$?` | Oxirgi buyruqning exit kodi | `0` (muvaffaqiyat), `1+` (xato) | !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `$?` — "oxirgi narsa muvaffaqiyatli bo'ldimi?" degan savol. `0` = "ha, yaxshi o'tdi". Boshqa raqam = "nimadir xato ketdi". Deploy skriptlarda `$?` ni tekshirish — xato tutishning eng oddiy usuli.

🔬 Chuqurroq — $@ va $* farqi, shift buyrug'i

`$@` va `$*` ko'rinishda o'xshash, lekin qo'shtirnoq ichida farq qiladi: ```bash #!/bin/bash set -- "birinchi argument" "ikkinchi argument" # ikkita argument qo'ying # $@ — har birini alohida element sifatida saqlaydi for arg in "$@"; do echo "arg: $arg" done # birinchi argument # ikkinchi argument # $* — hammasini bitta string sifatida birlashtiradi for arg in "$*"; do echo "arg: $arg" done # birinchi argument ikkinchi argument (bitta qator!) ``` **`shift` buyrug'i** — argumentlarni "siljitadi": ```bash #!/bin/bash # bash script.sh a b c echo $1 # a shift echo $1 # b (endi $1 o'zgarib qoldi) shift echo $1 # c ``` Bu, ayniqsa, argumentlarni birin-ketin ishlov beruvchi skriptlarda kerak.

--- ## 💻 O'zingiz sinab ko'ring — 2 Quyidagi skriptni `mening_skriptim.sh` deb saqlang: ```bash #!/bin/bash # Argumentni tekshirish SALOM_ISMI=${1:-"Dunyo"} # argument berilmasa "Dunyo" ishlatiladi # Tizim ma'lumotlarini yig'ish FOYDALANUVCHI=$(whoami) SANA=$(date "+%H:%M, %d-%m-%Y") echo "Salom, $SALOM_ISMI!" echo "Uni siz: $FOYDALANUVCHI ishga tushirdi" echo "Vaqt: $SANA" echo "Bu skript $0 nomi bilan saqlangan" ``` Sinab ko'ring: ```bash bash mening_skriptim.sh # argumentsiz bash mening_skriptim.sh Ahmad # ism bilan ``` !!! question "Tekshirib ko'ring" `${1:-"Dunyo"}` sintaksisini o'zgartirib `${1:?"Ism kiriting!"}` qiling. Endi argumentsiz chaqirsa nima bo'ladi? Nima uchun?

Javob — bosib oching

`:-` "bo'sh bo'lsa default ishlatiladi" degan shart — skript davom etadi. `:?` "bo'sh bo'lsa xato bilan to'xta" degan shart — skript `exit 1` bilan to'xtaydi va xabar chiqariladi. Majburiy argument bo'lishi kerak bo'lgan skriptlarda (masalan, fayl yo'lini qabul qiluvchi) `:?` xavfsizroq.

--- ## Real loyiha: konfiguratsiya menejeri ```bash #!/bin/bash # config_check.sh — deployment oldidan muhit tekshiruvi # ============================================= # O'zgarmas konstantalar # ============================================= readonly ILOVA_NOMI="HackNow" readonly MIN_VERSIYA="2.0" readonly JURNAL_DIR="/var/log/hacknow" # ============================================= # Default qiymatlar bilan muhit o'zgaruvchilari # ============================================= export MUHIT="${NODE_ENV:-production}" # development | staging | production export PORT="${PORT:-3000}" export ISHCHILAR="${WORKERS:-$(nproc)}" # CPU yadrolar soni avtomatik aniqlanadi # ============================================= # Majburiy o'zgaruvchilar tekshiruvi # ============================================= XATO_SONI=0 if [[ -z "${DATABASE_URL:-}" ]]; then echo "XATO: DATABASE_URL o'rnatilmagan" ((XATO_SONI++)) fi if [[ -z "${API_SECRET:-}" ]]; then echo "XATO: API_SECRET o'rnatilmagan" ((XATO_SONI++)) fi # ============================================= # Natija # ============================================= if [[ $XATO_SONI -eq 0 ]]; then echo "$ILOVA_NOMI konfiguratsiyasi to'g'ri" echo "Muhit: $MUHIT" echo "Port: $PORT" echo "Ishchilar: $ISHCHILAR" else echo "$XATO_SONI ta xato topildi — deployment bekor" exit 1 fi ```

🔬 Chuqurroq — o'zgaruvchilarni nosozlash (debugging)

Skript to'g'ri ishlamasa, o'zgaruvchilarni tekshirishning bir necha usuli: ```bash # 1. Barcha environment o'zgaruvchilarni ko'rish env # 2. Faqat o'zingizniki (A-Z bilan boshlanadiganlar) set | grep -E "^[A-Z_]+=" | head -20 # 3. Bitta o'zgaruvchi haqida to'liq ma'lumot declare -p PATH # 4. O'zgaruvchi exported yoki lokalmi? check_export() { local nom="$1" if declare -p "$nom" 2>/dev/null | grep -q "declare -x"; then echo "$nom: exported (global)" else echo "$nom: local" fi } check_export "PATH" check_export "ISIM" # 5. set -u — e'lon qilinmagan o'zgaruvchini ishlatsa xato bering set -u echo $MAVJUD_EMAS # xato beradi, skript to'xtaydi ``` `set -u` — xavfsiz scripting uchun tavsiya etiladi: noto'g'ri yozilgan o'zgaruvchi nomini bo'sh string sifatida o'tkazib yubormasdan, darhol xato beradi.

--- ## 🎒 Xulosa — eng muhimi Agar bu darsdan 5 narsani eslab qolsangiz: 1. **O'zgaruvchi yaratish** — `VAR=qiymat`, tenglik atrofida bo'sh joy yo'q. 2. **O'qish** — `$VAR` yoki xavfsizroq `"$VAR"`, nom birlashtiranda `"${VAR}"`. 3. **Qo'shtirnoq farqi** — ikki qo'shtirnoq `"..."` o'zgaruvchilarni kengaytiradi, bir qo'shtirnoq `'...'` kengaytirmaydi. 4. **Buyruq natijasini saqlash** — `NATIJA=$(buyruq)` — scripting'ning eng kuchli qurollaridan biri. 5. **Maxsus o'zgaruvchilar** — `$1..$9` argumentlar, `$#` soni, `$?` exit kodi, `$$` PID. !!! success "Keyingi qadam" O'zgaruvchilarni bilasiz. Keyingi darsda **shartli operatorlar** (`if`, `case`) bilan tanishamiz — skriptga "agar bu bo'lsa, u ishni qil; aks holda boshqasini qil" deb o'rgatamiz. O'zgaruvchilar + shartlar = haqiqiy avtomatlashtirish!