# Bash Operatorlari !!! info "Bu darsda" - 🎯 Bash'da **hisoblash** qanday ishlashini tushunasiz (arifmetik operatorlar) - 🎯 Skript qanday **qaror qabul qilishini** ko'rasiz (taqqoslash operatorlari) - 🎯 **Bir nechta shartni** birlashtirish usulini o'rganasiz (mantiqiy operatorlari) - 🎯 Satrlar bilan ishlash operatorlarini bilasiz - ⏱️ O'qish vaqti: ~18 daqiqa - 🧩 Kerakli bilim: o'zgaruvchilar, `if` shartlari asoslari --- ## 🪝 Skript o'ylaydi — siz esa unga o'rgatishingiz kerak Tasavvur qiling: siz xodimlarning oylik maoshini hisoblaydigan skript yozyapsiz. Skript quyidagilarni qilishi kerak: - Soatlar sonini soatlik stavkaga **ko'paytiradi** - Yosh `18` dan kichik bo'lsa ish beradi**maysiz** - Tajriba `3` yildan ko'p **bo'lsa** bonus qo'shadi - Ism bo'sh **bo'lmasa** salomlashadi Bularning barchasi — operatorlar. Skript "o'ylaydigan" til — operatorlar tili. Keling, shu tilni o'rganaylik. --- ## 4.1 Arifmetik operatorlar — skriptdagi kalkulyator ### Muammo: Bash raqamlarni string deb o'ylaydi !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Bash — aslida matn bilan ishlovchi til. `x=5` desangiz, u `5`ni raqam sifatida emas, **matn** sifatida saqlaydi. Shuning uchun matematik amallar uchun maxsus "hisoblash rejimi" kerak bo'ladi. Bash'da matematik ishlash uchun **4 ta usul** bor: ```mermaid flowchart LR A[Matematik amal] --> B{"Kasr
kerakmi?"} B -- "Yo'q" --> C["$(( ))
eng oson"] B -- "Yo'q, lekin eski kod" --> D["expr
eski usul"] B -- "Ha, kasr kerak" --> E["bc
kasr hisob"] B -- "Murakkab ilmiy hisob" --> F["awk
kuchli vosita"] style C fill:#065f46,stroke:#34d399,color:#fff ``` ### Asosiy operatorlar | Operator | Nomi | Misol | Natija | |---|---|---|---| | `+` | Qo'shish | `$((5 + 3))` | `8` | | `-` | Ayirish | `$((10 - 4))` | `6` | | `*` | Ko'paytirish | `$((3 * 7))` | `21` | | `/` | Bo'lish (butun) | `$((25 / 7))` | `3` | | `%` | Qoldiq (modulo) | `$((25 % 7))` | `4` | | `**` | Daraja | `$((2 ** 8))` | `256` | | `++` | Bittaga oshirish | `$((counter++))` | oldigi qiymat, keyin +1 | | `--` | Bittaga kamaytirish | `$((counter--))` | oldigi qiymat, keyin -1 | > [!WARNING] > Bo'lish `/` faqat **butun son** qaytaradi. `$((25 / 7))` = `3`, qoldiq yo'qoladi. Kasr kerak bo'lsa `bc` ishlatish lozim. ### 💻 O'zingiz sinab ko'ring — asosiy amallar ```bash #!/bin/bash # O'zgaruvchilar e'lon qiling num1=25 num2=7 # $(( )) — eng keng qo'llaniladigan usul echo "Qo'shish: $num1 + $num2 = $((num1 + num2))" # 32 echo "Ayirish: $num1 - $num2 = $((num1 - num2))" # 18 echo "Ko'paytirish: $num1 * $num2 = $((num1 * num2))" # 175 echo "Bo'lish: $num1 / $num2 = $((num1 / num2))" # 3 (kasr yo'q!) echo "Qoldiq: $num1 % $num2 = $((num1 % num2))" # 4 echo "Daraja: $num1 ** 2 = $((num1 ** 2))" # 625 ``` ### 💻 O'zingiz sinab ko'ring — increment va decrement ```bash #!/bin/bash counter=10 # Pre-increment: AVVAL oshiradi, KEYIN qaytaradi echo "Pre-increment: $((++counter))" # 11 (counter endi 11) echo "Hozirgi: $counter" # 11 # Post-increment: AVVAL qaytaradi, KEYIN oshiradi echo "Post-increment: $((counter++))" # 11 (counter endi 12) echo "Hozirgi: $counter" # 12 # Qisqartirilgan yozuv (biriktirilgan operatorlar) counter=5 echo "counter += 3: $((counter += 3))" # 8 echo "counter -= 2: $((counter -= 2))" # 6 echo "counter *= 2: $((counter *= 2))" # 12 echo "counter /= 3: $((counter /= 3))" # 4 ``` !!! question "Tekshirib ko'ring" `counter=10` bo'lsa, `$((counter++))` nima qaytaradi? `$((++counter))` chi? Farqi nimada?

Javob — bosib oching

`$((counter++))` — avval **10** ni qaytaradi, keyin counter 11 bo'ladi (post-increment). `$((++counter))` — avval counter 11 ga oshadi, keyin **11** ni qaytaradi (pre-increment). Amalda: loopda ko'pincha `((i++))` ishlatiladi. Pre- va post- farqi faqat qiymatni bir vaqtda ishlatib, oshirish kerak bo'lganida muhim.

### 💻 Kasr sonlar — `bc` va `awk` ```bash #!/bin/bash num1=15.75 num2=4.25 # bc — kasr hisob uchun echo "bc bilan qo'shish: $(echo "$num1 + $num2" | bc)" # 20.00 echo "bc bilan ayirish: $(echo "$num1 - $num2" | bc)" # 11.50 echo "bc bilan ko'paytirish: $(echo "$num1 * $num2" | bc)" # 66.9375 echo "bc bilan bo'lish: $(echo "scale=2; $num1 / $num2" | bc)" # 3.70 echo "bc daraja: $(echo "$num1 ^ 2" | bc)" # 248.0625 echo "bc kvadrat ildiz: $(echo "sqrt($num1)" | bc -l)" # 3.96862... # awk — murakkab hisob va formatlash uchun echo "awk qo'shish: $(awk "BEGIN {print $num1 + $num2}")" echo "awk bo'lish: $(awk "BEGIN {printf \"%.2f\", $num1 / $num2}")" echo "awk sin: $(awk "BEGIN {print sin($num1)}")" ``` > [!NOTE] > `scale=2` — bu `bc`ga "2 ta o'nlik belgi bilan ko'rsat" degan buyruq. `bc -l` matematik kutubxonani yuklaydi (`sqrt`, `sin`, `cos` va h.k. ishlashi uchun).

Chuqurroq — `expr` va matematik funksiyalar (ilg'or)

**`expr` — eski uslub (Bash 2.x davri):** ```bash num1=25 num2=7 # expr bilan: ko'paytirish * ni escape qilish kerak! echo "expr qo'shish: $(expr $num1 + $num2)" echo "expr ko'paytirish: $(expr $num1 \* $num2)" # \* — muhim! echo "expr bo'lish: $(expr $num1 / $num2)" ``` Bugungi kunda `$(( ))` dan foydalanish tavsiya etiladi. `expr` faqat eski skriptlarda uchraydi. --- **O'zingiz matematik funksiyalar yaratish:** ```bash #!/bin/bash # Mutlaq qiymat abs_value() { local num=$1 echo $((num < 0 ? -num : num)) } # Ikki sondan kattaroqi max_num() { local a=$1 b=$2 echo $((a > b ? a : b)) } # Ikki sondan kichigi min_num() { local a=$1 b=$2 echo $((a < b ? a : b)) } # Daraja (butun son) power() { local base=$1 exp=$2 local result=1 for ((i=0; i --- ## 4.2 Taqqoslash operatorlari — skriptning ko'zlari ### Muammo: skript qanday qaror qabul qiladi? Kalkulyatorni bilasiz — u hisoblaydi. Lekin skript faqat hisoblab qo'ya qolmaydi: **solishtiradi** ham. "Bu son 18 dan kattami?" yoki "Bu satr bo'shmi?" — bular taqqoslash operatorlari. !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Taqqoslash operatorlari — bu skriptning "ha/yo'q" savollari. Har bir taqqoslash faqat ikkita javob qaytaradi: **rost** (0 — Bash'da muvaffaqiyat) yoki **yolg'on** (1 va undan katta — Bash'da xato). Bash'da **ikki xil** taqqoslash mavjud: raqamlar uchun va satrlar uchun. Bu — eng ko'p chalkashtiradigan joy. ```mermaid flowchart LR A[Taqqorlash] --> B[Raqam] A --> C[Satr / Matn] B --> D["-eq -ne
-gt -ge
-lt -le"] C --> E["== != < >
-z -n"] style D fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff style E fill:#7c3aed,stroke:#a78bfa,color:#fff ``` ### Raqamli taqqoslash | Operator | Ma'nosi | Misol | O'qilishi | |---|---|---|---| | `-eq` | teng | `$num1 -eq $num2` | "num1 **e**qual num2" | | `-ne` | teng emas | `$num1 -ne $num2` | "num1 **n**ot **e**qual" | | `-gt` | katta | `$num1 -gt $num2` | "num1 **g**reater **t**han" | | `-ge` | katta yoki teng | `$num1 -ge $num2` | "num1 **g**reater or **e**qual" | | `-lt` | kichik | `$num1 -lt $num2` | "num1 **l**ess **t**han" | | `-le` | kichik yoki teng | `$num1 -le $num2` | "num1 **l**ess or **e**qual" | > [!WARNING] > Raqam taqqoslashda `>` va `<` **ishlatmang** — ular satr taqqoslash uchun. `25 > 18` deb yozsangiz, Bash uni "faylga yo'naltir" deb tushunadi! ### 💻 O'zingiz sinab ko'ring — raqam taqqoslash ```bash #!/bin/bash num1=25 num2=18 num3=25 # Tenglik [[ $num1 -eq $num3 ]] && echo "$num1 va $num3 teng" # teng [[ $num1 -ne $num2 ]] && echo "$num1 va $num2 teng emas" # teng emas # Kattalik [[ $num1 -gt $num2 ]] && echo "$num1 katta $num2 dan" [[ $num1 -ge $num3 ]] && echo "$num1 katta yoki teng $num3 ga" [[ $num2 -lt $num1 ]] && echo "$num2 kichik $num1 dan" [[ $num2 -le $num1 ]] && echo "$num2 kichik yoki teng $num1 ga" ``` ### Satr taqqoslash | Operator | Ma'nosi | Misol | |---|---|---| | `==` | teng | `[[ "$a" == "$b" ]]` | | `!=` | teng emas | `[[ "$a" != "$b" ]]` | | `<` | alifbo tartibida oldin | `[[ "$a" < "$b" ]]` | | `>` | alifbo tartibida keyin | `[[ "$a" > "$b" ]]` | | `-z` | bo'sh satr | `[[ -z "$a" ]]` | | `-n` | bo'sh emas | `[[ -n "$a" ]]` | !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `-z` — "zero length" (nol uzunlik, ya'ni bo'sh). `-n` — "non-zero" (nol emas, ya'ni to'la). Bo'shliq ham belgi hisoblanadi: `" "` bo'sh emas! ### 💻 O'zingiz sinab ko'ring — satr taqqoslash ```bash #!/bin/bash str1="Ahmad" str2="Karimov" str3="Ahmad" empty_str="" space_str=" " # Tenglik [[ "$str1" == "$str3" ]] && echo "'$str1' va '$str3' teng" [[ "$str1" != "$str2" ]] && echo "'$str1' va '$str2' teng emas" # Alifbo tartibi — [[ ]] ichida ishlatiladi [[ "$str1" < "$str2" ]] && echo "'$str1' alifboda '$str2' dan oldin keladi" [[ "$str2" > "$str1" ]] && echo "'$str2' alifboda '$str1' dan keyin keladi" # Bo'sh/to'la tekshirish [[ -z "$empty_str" ]] && echo "empty_str bo'sh" [[ -n "$str1" ]] && echo "str1 to'la" [[ -n "$space_str" ]] && echo "space_str ham to'la — bo'shliq belgi hisoblanadi!" ``` ### Pattern matching — qolip bo'yicha tekshirish Satrni to'liq yozmasdan ham tekshirish mumkin: `*` (istalgan belgilar) bilan yoki regex bilan. ```bash #!/bin/bash filename="document.pdf" email="user@example.com" phone="+998901234567" number="12345" # Wildcard (joker belgi): * = istalgan narsa [[ "$filename" == *.pdf ]] && echo "$filename — PDF fayl" [[ "$filename" == document.* ]] && echo "$filename 'document' bilan boshlanadi" # Regex — =~ operatori bilan [[ "$email" =~ ^[a-zA-Z0-9._%+-]+@[a-zA-Z0-9.-]+\.[a-zA-Z]{2,}$ ]] && \ echo "$email — to'g'ri email" [[ "$phone" =~ ^\+998[0-9]{9}$ ]] && \ echo "$phone — O'zbekiston raqami" [[ "$number" =~ ^[0-9]+$ ]] && \ echo "$number — faqat raqamlardan iborat" ``` !!! question "Tekshirib ko'ring" `[[ -z "" ]]` va `[[ -z " " ]]` — qaysi biri rost? Nima uchun?

Javob — bosib oching

`[[ -z "" ]]` — **rost**. Bo'sh satr, uzunligi nol. `[[ -z " " ]]` — **yolg'on**. Bir ta bo'shliq belgisi bor, uzunligi 1. Bo'shliq ham belgi, shuning uchun bo'sh emas. Amaliy xulosa: foydalanuvchi kiritmasini tekshirganda `[[ -z "$input" ]]` ishlaydi, lekin foydalanuvchi faqat bo'shliq kiritsa o'tkazib yuborishi mumkin. Buning uchun `[[ -z "${input// /}" ]]` (bo'shliqlarni olib tashlab tekshirish) ishlatiladi.

Chuqurroq — murakkab taqqoslash va validatsiya funksiyalari (ilg'or)

**Bir vaqtda bir nechta shart:** ```bash #!/bin/bash age=25 name="Ahmad" salary=5000000 # Yosh oralig'ida ekanini tekshirish if [[ $age -ge 18 && $age -le 65 ]]; then echo "Ishchi yoshi oralig'ida" fi # Bir nechta shart bir vaqtda if [[ "$name" == "Ahmad" && $salary -gt 3000000 ]]; then echo "Ahmad va yuqori maosh" fi # Qavslar bilan guruplash if [[ ($age -gt 20 && $salary -gt 4000000) || "$name" == "VIP" ]]; then echo "Premium foydalanuvchi" fi # Satr uzunligini tekshirish: ${#variable} — uzunlik password="mypassword123" if [[ ${#password} -ge 8 && ${#password} -le 20 ]]; then echo "Parol uzunligi to'g'ri (${#password} belgi)" fi ``` --- **Validatsiya funksiyalari (real loyihalarda ishlatiladigan):** ```bash #!/bin/bash # Email formati to'g'rimi? is_valid_email() { local email="$1" [[ "$email" =~ ^[a-zA-Z0-9._%+-]+@[a-zA-Z0-9.-]+\.[a-zA-Z]{2,}$ ]] } # O'zbekiston telefon raqamimi? is_valid_phone() { local phone="$1" phone="${phone// /}" # bo'shliqlarni olib tashla phone="${phone//-/}" # tire belgisini olib tashla [[ "$phone" =~ ^\+998[0-9]{9}$ ]] } # Yosh oralig'i to'g'rimi? is_valid_age() { local age="$1" [[ "$age" =~ ^[0-9]+$ ]] && [[ $age -ge 1 && $age -le 120 ]] } # Parol kuchlimi? (katta harf + kichik harf + raqam + maxsus belgi) is_strong_password() { local password="$1" [[ ${#password} -ge 8 ]] || return 1 # kamida 8 belgi [[ "$password" =~ [A-Z] ]] || return 1 # katta harf bor [[ "$password" =~ [a-z] ]] || return 1 # kichik harf bor [[ "$password" =~ [0-9] ]] || return 1 # raqam bor [[ "$password" =~ [^a-zA-Z0-9] ]] || return 1 # maxsus belgi bor return 0 } # Testlar is_valid_email "user@example.com" && echo "Email to'g'ri" || echo "Email noto'g'ri" is_valid_phone "+998901234567" && echo "Telefon to'g'ri" || echo "Telefon noto'g'ri" is_valid_age "25" && echo "Yosh to'g'ri" || echo "Yosh noto'g'ri" is_strong_password "MyPass123!" && echo "Parol kuchli" || echo "Parol zaif" ```

--- ## 4.3 Mantiqiy operatorlar — shartlarni birlashtirish ### Muammo: faqat bitta shart yetarli bo'lmasa Hayotda qarorlar ko'pincha **bir nechta shartga** bog'liq bo'ladi. "Kredit bering — agar yoshi 25 dan katta VA ish joyi bor VA daromadi 2 mln dan yuqori bo'lsa." Bu uchta shart bir vaqtda rost bo'lishi kerak. !!! tip "Oddiy qilib aytganda" - `&&` (VA): **ikkalasi ham** rost bo'lsa — rost. Birortasi yolg'on bo'lsa — yolg'on. - `||` (YOKI): **kamida bittasi** rost bo'lsa — rost. Ikkalasi ham yolg'on bo'lsa — yolg'on. - `!` (EMAS): rostni yolg'onga, yolg'onni rostga aylantiradi. ```mermaid stateDiagram-v2 state "A && B (VA)" as AND state "A || B (YOKI)" as OR AND: A=rost, B=rost → ROST AND: A=rost, B=yolg'on → YOLG'ON AND: A=yolg'on, B=? → YOLG'ON (B tekshirilmaydi!) OR: A=rost, B=? → ROST (B tekshirilmaydi!) OR: A=yolg'on, B=rost → ROST OR: A=yolg'on, B=yolg'on → YOLG'ON ``` ### Asosiy mantiqiy operatorlar ```bash #!/bin/bash num=25 name="Ahmad" # && — VA: ikkala shart ham rost bo'lishi kerak if [[ $num -gt 20 && "$name" == "Ahmad" ]]; then echo "num > 20 VA name = Ahmad — ROST" fi # || — YOKI: kamida bitta rost bo'lsa yetarli if [[ $num -gt 30 || "$name" == "Ahmad" ]]; then echo "num > 30 YOKI name = Ahmad — ROST (ikkinchisi rost)" fi # ! — EMAS: shartni teskarisiga aylantiradi if [[ ! $num -lt 20 ]]; then echo "num 20 dan kichik EMAS — ROST" fi if [[ ! "$name" == "Dilshod" ]]; then echo "name Dilshod ga teng EMAS — ROST" fi ``` ### Short-circuit (qisqa tutashuv) — muhim tushuncha !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Bash "aqlli": agar `&&` da birinchi shart **yolg'on** bo'lsa, ikkinchisini tekshirmaydi — natija baribir yolg'on. Agar `||` da birinchi shart **rost** bo'lsa, ikkinchisini tekshirmaydi — natija baribir rost. Bu xususiyat **amalda juda foydali**: ```bash #!/bin/bash # Fayl mavjud bo'lsa, uni o'qi [[ -f "/etc/hosts" ]] && cat /etc/hosts # mkdir muvaffaqiyatli bo'lsa, ichiga kir mkdir -p /tmp/mydir && cd /tmp/mydir # Fayl yo'q bo'lsa, yaratib ol [[ -f "config.conf" ]] || echo "Host=localhost" > config.conf # Buyruq muvaffaqiyatsiz bo'lsa, xato xabar chiqar some_command || echo "Xato: buyruq ishlamadi, chiqyapmiz" >&2 ``` !!! question "Tekshirib ko'ring" `[[ 1 -eq 2 ]] && echo "rost"` nima chiqaradi? `[[ 1 -eq 1 ]] || echo "yolg'on"` chi?

Javob — bosib oching

`[[ 1 -eq 2 ]] && echo "rost"` — **hech narsa chiqarmaydi**. Birinchi shart yolg'on (`1` teng emas `2`), shuning uchun `&&` ikkinchi qismga o'tmaydi. `[[ 1 -eq 1 ]] || echo "yolg'on"` — **hech narsa chiqarmaydi**. Birinchi shart rost, shuning uchun `||` ikkinchi qismga o'tmaydi. Amaliy maslahat: `some_command || exit 1` — "buyruq ishlamasa skriptdan chiq" naqshi eng ko'p ishlatiladigan usullardan biri.

Chuqurroq — murakkab mantiqiy ifodalar va amaliy misollar (ilg'or)

**Nomzod mosligi tekshiruvi:** ```bash #!/bin/bash age=25 experience=3 education="bachelor" salary_expected=4000000 # Junior pozitsiya if [[ ($age -ge 20 && $age -le 28) && ($experience -ge 0 && $experience -le 2) && ($salary_expected -le 3000000) ]]; then echo "Junior pozitsiya uchun mos" else echo "Junior pozitsiya uchun mos emas" fi # Mid-level pozitsiya if [[ ($age -ge 23 && $age -le 35) && ($experience -ge 2 && $experience -le 5) && ($education == "bachelor" || $education == "master") && ($salary_expected -le 6000000) ]]; then echo "Mid-level pozitsiya uchun mos" else echo "Mid-level pozitsiya uchun mos emas" fi # Senior pozitsiya if [[ ($age -ge 28 && $age -le 45) && $experience -ge 5 && ($education == "master" || $education == "phd") && ($salary_expected -le 10000000) ]]; then echo "Senior pozitsiya uchun mos" else echo "Senior pozitsiya uchun mos emas" fi ``` --- **Muhit tekshiruvi (real server skriptlarida keng qo'llaniladi):** ```bash #!/bin/bash check_environment() { local log_dir="/var/log/myapp" local data_dir="/var/lib/myapp" local config_file="/etc/myapp/config.conf" # Barcha kerakli kataloglar mavjudmi? if [[ -d "$log_dir" && -d "$data_dir" ]]; then echo "Kataloglar mavjud" else [[ ! -d "$log_dir" ]] && echo "Yo'q: $log_dir" [[ ! -d "$data_dir" ]] && echo "Yo'q: $data_dir" fi # Konfiguratsiya fayli o'qiladimi? if [[ -f "$config_file" && -r "$config_file" ]]; then echo "Konfiguratsiya o'qilmoqda..." elif [[ -f "$config_file" && ! -r "$config_file" ]]; then echo "Xato: fayl bor, lekin o'qib bo'lmaydi (ruxsat yo'q)" else echo "Xato: konfiguratsiya fayli topilmadi" fi # Yozish ruxsatini tekshirish if [[ -w "$log_dir" && -w "$data_dir" ]]; then echo "Yozish ruxsati bor" else echo "Xato: yozish ruxsati yo'q" fi } check_environment ``` --- **Xizmatlar holatini tekshirish:** ```bash #!/bin/bash check_services() { local services=("ssh" "cron" "systemd-resolved") local running_count=0 for service in "${services[@]}"; do if systemctl is-active "$service" &>/dev/null; then echo "$service — ishlamoqda" ((running_count++)) else echo "$service — to'xtatilgan" fi done if [[ $running_count -eq ${#services[@]} ]]; then echo "Barcha xizmatlar ishlamoqda" elif [[ $running_count -gt 0 ]]; then echo "Ba'zi xizmatlar ishlamaydi ($running_count/${#services[@]})" else echo "Hech qanday xizmat ishlamaydi!" fi } check_services ``` --- **Foydalanuvchi kirish nazorati (authentication + authorization):** ```bash #!/bin/bash # Foydalanuvchi autentifikatsiyasi authenticate_user() { local username="$1" local password="$2" # Haqiqiy loyihada bu ma'lumotlar bazasidan keladi declare -A users=( ["admin"]="admin123:admin" ["user1"]="pass123:user" ["manager"]="mgr789:manager" ) local stored="${users[$username]:-}" [[ -z "$stored" ]] && { echo "Noto'g'ri foydalanuvchi"; return 1; } local stored_pass="${stored%%:*}" local role="${stored##*:}" if [[ "$password" == "$stored_pass" ]]; then echo "$role" # rolni qaytaradi return 0 else echo "Noto'g'ri parol" return 1 fi } # Ruxsat tekshiruvi check_permission() { local role="$1" local action="$2" case "$role" in "admin") echo "Ruxsat berildi (admin)"; return 0 ;; "manager") [[ "$action" == "delete" ]] && \ { echo "Ruxsat yo'q (manager o'chira olmaydi)"; return 1; } echo "Ruxsat berildi (manager)"; return 0 ;; "user") [[ "$action" == "read" ]] && \ { echo "Ruxsat berildi (user)"; return 0; } echo "Ruxsat yo'q (faqat o'qish)"; return 1 ;; *) echo "Noma'lum rol"; return 1 ;; esac } # To'liq workflow access_workflow() { local username="$1" password="$2" action="$3" # 1-qadam: kim ekan? local role role=$(authenticate_user "$username" "$password") || return 1 # 2-qadam: huquqi bormi? check_permission "$role" "$action" } # Testlar echo "Admin delete:" access_workflow "admin" "admin123" "delete" echo "Manager write:" access_workflow "manager" "mgr789" "write" echo "Manager delete:" access_workflow "manager" "mgr789" "delete" echo "User read:" access_workflow "user1" "pass123" "read" echo "Noto'g'ri parol:" access_workflow "admin" "wrong" "read" ``` --- **Konfiguratsiya validatori:** ```bash #!/bin/bash declare -A config=( ["app_name"]="MyWebApp" ["port"]="8080" ["database_port"]="5432" ["log_level"]="INFO" ["enable_ssl"]="true" ["ssl_cert_path"]="/etc/ssl/certs/app.crt" ["max_connections"]="100" ) validate_port() { [[ "$1" =~ ^[0-9]+$ ]] && [[ $1 -ge 1 && $1 -le 65535 ]]; } validate_log_level() { [[ "$1" =~ ^(DEBUG|INFO|WARN|ERROR)$ ]]; } validate_config() { local errors=0 warnings=0 # Majburiy maydonlar for field in "app_name" "port" "database_port"; do if [[ -z "${config[$field]:-}" ]]; then echo "Xato: '$field' majburiy maydon yo'q"; ((errors++)) fi done # Port to'g'rimi? validate_port "${config[port]:-}" || { echo "Xato: noto'g'ri port"; ((errors++)); } validate_port "${config[database_port]:-}" || { echo "Xato: noto'g'ri db port"; ((errors++)); } # Log darajasi to'g'rimi? validate_log_level "${config[log_level]:-}" || { echo "Xato: noto'g'ri log_level"; ((errors++)); } # SSL yoqilganda sertifikat fayllarini tekshirish if [[ "${config[enable_ssl]:-false}" == "true" ]]; then [[ -f "${config[ssl_cert_path]:-}" ]] || \ { echo "Xato: SSL sertifikat topilmadi"; ((errors++)); } else echo "Ogohlantirish: SSL o'chirilgan — prodda yoqing"; ((warnings++)) fi # Connection limit oqilona? local mc="${config[max_connections]:-}" if [[ "$mc" =~ ^[0-9]+$ ]]; then [[ $mc -lt 10 ]] && { echo "Ogohlantirish: juda kam connection limit"; ((warnings++)); } [[ $mc -gt 1000 ]] && { echo "Ogohlantirish: juda ko'p connection limit"; ((warnings++)); } fi echo "Xatolar: $errors | Ogohlantirishlar: $warnings" [[ $errors -eq 0 ]] } validate_config && echo "Konfiguratsiya maqbul" || echo "Konfiguratsiyada xatolar bor" ```

--- !!! warning "Tez-tez uchraydigan xatolar" **1. Raqam uchun satr operatori ishlatish:** ```bash # NOTO'G'RI — "25" > "9" qiyosida "9" katta (alifbo tartibi!) if [[ $num1 > $num2 ]]; then ... # TO'G'RI — raqam uchun -gt ishlatiladi if [[ $num1 -gt $num2 ]]; then ... ``` **2. Qo'shtirnoqsiz o'zgaruvchi:** ```bash # NOTO'G'RI — agar str bo'sh bo'lsa, sintaksis xatosi if [[ $str == "Ahmad" ]]; then ... # TO'G'RI — har doim qo'shtirnoq ichida if [[ "$str" == "Ahmad" ]]; then ... ``` **3. `$(( ))` ichida `$` belgisi:** ```bash # Ikkalasi ham ishlaydi, lekin ikkinchisi zamonaviy uslub echo "$(( $a + $b ))" # eski uslub echo "$(( a + b ))" # zamonaviy uslub ($ shart emas) ``` **4. `bc` da `scale` unutish:** ```bash # NOTO'G'RI — 10/3 = 3 (kasr yo'qoladi) echo "10 / 3" | bc # TO'G'RI — scale=2 bilan 2 ta o'nlik belgi echo "scale=2; 10 / 3" | bc # 3.33 ``` --- ## 🎒 Xulosa — eng muhimi Agar bu darsdan faqat 5 narsani eslab qolsangiz: 1. **Arifmetik uchun `$(( ))`** — eng oson va zamonaviy usul. Kasr kerak bo'lsa `bc`. 2. **Raqam taqqoslash uchun `-eq -ne -gt -ge -lt -le`** — harfli belgilar. Satr uchun `== != < >`. 3. **`&&` = VA** (ikkalasi rost bo'lsin), **`||` = YOKI** (bittasi rost yetarli), **`!` = EMAS**. 4. **Short-circuit**: `[[ shart ]] && buyruq` — shart rost bo'lsagina buyruq ishlaydi. Bu naqsh skriptlarda keng qo'llaniladi. 5. **`-z` = bo'sh satr, `-n` = bo'sh emas** — foydalanuvchi kiritmasini tekshirishda muhim. !!! success "Keyingi qadam" Operatorlarni bilasiz. Endi ularni **tsikllar** bilan birlashtirish vaqti keldi — `for`, `while`, `until` tsikllari. Keyingi darsda takrorlash quvvatini ko'rasiz: bitta kod bloki yuzlab fayl ustida ishlaydi.