# Bash Scripting Asoslari !!! info "Bu darsda" - 🎯 Shell nima ekanini va turlarini tushunasiz - 🎯 Birinchi bash skriptingizni yozasiz va ishga tushirasiz - 🎯 Shebang, `chmod +x`, kommentariya qoidalarini o'rganasiz - ⏱️ O'qish vaqti: ~14 daqiqa - 🧩 Kerakli bilim: terminal ochish, `ls`, `cd` buyruqlari --- ## 🪝 Har kuni 50 ta buyruq yozasizmi? Tasavvur qiling: har kuni serverga kirib, bitta vazifani bajarasiz: 1. Sana va vaqtni tekshirish 2. Disk bo'sh joyini ko'rish 3. Natijani faylga yozish 4. Eski fayllarni o'chirish Bu 4 qadam — har kuni, 365 kun. Ko'p kunlar bir xil buyruqlar, bir xil tartib. Bitta savol: **siz shularni qo'l bilan yozasizmi, yoki kompyuterga "yodlatib" qo'ya olasizmi?** Aynan shu yerda **bash skripting** kiradi. Siz buyruqlarni bir marta yozasiz — u esa kerak bo'lganda o'zi bajaradi. --- ## Shell nima? Kompyuter bilan gaplashishning ikki yo'li bor: grafik interfeys (sichqoncha bilan bosish) yoki **terminal** (matn buyruqlari). Terminal orqali gaplashuvchi "tarjimon" — bu **shell**. !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Shell — siz bilan operatsion tizim o'rtasidagi **tarjimon**. Siz inglizcha buyruq yozasiz (`ls`, `mkdir`), u uni tizim tushunadigan tilga o'girib bajaradi. Shell'lar bir nechta tur bo'ladi — xuddi tarjimonlar ham turli tillarda ixtisoslashganidek: ```mermaid mindmap root((Shell turlari)) Bash Linux default DevOps standarti Zsh macOS default Auto-complete kuchli Fish Yangi boshlovchilar uchun qulay O'rganish qiyin emas Dash Juda tez System scriptlar uchun Ksh Unix tizimlarda Tcsh C-uslub sintaksis ```

🔬 Chuqurroq — qaysi shell qachon ishlatiladi

**Bash (Bourne Again Shell):** - 1989-yilda yozilgan, GNU loyihasining bir qismi - Deyarli barcha Linux tarqatmalarida `/bin/bash` sifatida mavjud - DevOps, CI/CD, serverda avtomatlashtirish — asosan shu **Zsh (Z Shell):** - 2019-yildan macOS'ning standart shelli - Oh-My-Zsh framework bilan juda kuchli bo'ladi - Interaktiv ishlatish uchun bash'dan qulay, lekin skript uchun farq kichik **Dash (Debian Almquist Shell):** - `/bin/sh` ko'pincha Dash'ga yo'naltirilgan (Ubuntu'da) - Bash'ga qaraganda 3-4x tezroq, lekin bash-specific xususiyatlar yo'q - Tizim init skriptlari uchun ishlatiladigan sabab: tezlik **POSIX sh:** - Standart — barcha UNIX tizimlarida ishlaydi - Portabillik kerak bo'lganda (`#!/bin/sh`) shu ishlatiladi

--- ## 💻 O'zingiz sinab ko'ring — shell'ingizni toping Terminalga kirng va buyruqlarni bajaring: ```bash # Hozir qaysi shell ishlatayotganingizni ko'rish echo $SHELL # Natija: /bin/bash (yoki /bin/zsh, /bin/dash) # Bash versiyasini bilish bash --version # Natija: GNU bash, version 5.x.x # Tizimda o'rnatilgan barcha shell'lar cat /etc/shells # Natija: # /bin/sh # /bin/bash # /bin/zsh # ... # Hozirda ishlayotgan jarayon (joriy shell) ps -p $$ # Natija: PID TTY CMD # 1234 pts/0 bash ``` !!! question "Tekshirib ko'ring" `echo $SHELL` va `ps -p $$` natijasi farq qilishi mumkin. Nima uchun deb o'ylaysiz?

Javob — bosib oching

`$SHELL` — tizimga login qilgandagi **standart** shell (yoki profilda yozilgan). `ps -p $$` — **hozir** ishlab turgan jarayon. Agar siz `bash` ichidan `zsh` yozsangiz, `$SHELL` hali ham `/bin/bash` ko'rsatishi mumkin, lekin `ps` esa `zsh` ko'rsatadi.

--- ## Skript nima? — Retsept analogiyasi !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Bash skripti — **oshpazlik retsepti**. Retsept qog'ozda yozilgan: "birinchi piyoz to'g'ra, keyin yog'da qovur, so'ngra sho'r sol". Siz uni bir marta yozasiz, keyin xohlagan payt bajarasiz. Kompyuter retseptni o'qib, buyruqlarni **ketma-ket** bajaradi. Skriptning tuzilishi oddiy: ```mermaid flowchart TD A["1. Shebang
#!/bin/bash"] --> B["2. Sharhlar
# Fayl nomi, maqsad"] B --> C["3. O'zgaruvchilar
name='Ahmad'"] C --> D["4. Asosiy buyruqlar
echo, ls, cp ..."] D --> E["5. Xato bilan ishlash
(keyingi darslarda)"] style A fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff style D fill:#065f46,stroke:#34d399,color:#fff ``` --- ## Shebang — `#!/bin/bash` Har bir bash skriptining **birinchi qatori** shunday ko'rinadi: ```bash #!/bin/bash ``` Bu g'alati belgilar kombinatsiyasi nima degani? - `#!` — "shebang" yoki "hashbang" deyiladi (ikki belgi birgalikda) - `/bin/bash` — bu skriptni **qaysi dastur** o'qib bajarishi kerakligini bildiradi !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Shebang — skriptning yuqori burchagidagi **nom yozig'i**. "Bu faylni bash bilan o'qing" degan ma'noda. Onsiz tizim skriptni qanday bajarishni bilmaydi.

🔬 Chuqurroq — shebang texnik ishlash mexanizmi

Tizim skriptni ishga tushirishga harakat qilganda, kernel fayl boshini o'qiydi. Agar `#!` ko'rsa, keyingi yo'ldagi dasturni interpreter sifatida ishga tushiradi va skript faylini unga argument sifatida beradi. Demak `./myscript.sh` aslida quyidagiga teng: ```bash /bin/bash ./myscript.sh ``` **Turli shebang variantlari:** ```bash #!/bin/bash # Aniq bash yo'li — eng ishonchli #!/usr/bin/env bash # PATH'dan bash qidiradi — portabilroq #!/bin/sh # POSIX uyg'un — bash-specific xususiyatlar yo'q #!/usr/bin/env python3 # Python skript uchun ``` `/usr/bin/env bash` varianti virtual muhitlarda yaxshiroq ishlaydi, chunki `bash` qayerda o'rnatilganidan qat'i nazar topadi. **Shebang bo'lmasa nima bo'ladi?** ```bash ./script.sh # Tizim standart shelli (/bin/sh) bilan bajaradi bash script.sh # Siz qo'lda bash ko'rsatasiz — shebang shart emas ```

--- ## Birinchi skriptni yozish Keling, haqiqiy skript yozaylik. Maqsad: tizim haqida asosiy ma'lumot ko'rsatish. ### 1-qadam: fayl yarating ```bash # Matn muharririni oching (nano oddiy, vim ilg'or) nano first_script.sh ``` ### 2-qadam: kodni yozing ```bash #!/bin/bash # Fayl nomi: first_script.sh # Maqsad: Tizim haqida asosiy ma'lumot ko'rsatish echo "===== Tizim Ma'lumotlari =====" echo "Bugungi sana: $(date)" # $(…) — buyruq natijasini joyiga qo'yadi echo "Joriy foydalanuvchi: $USER" # $USER — muhit o'zgaruvchisi echo "Uy katalogi: $HOME" echo "Joriy katalog: $(pwd)" echo "Tizim: $(uname -s)" echo "=============================" ``` ### 3-qadam: ishga tushirish huquqi bering ```bash chmod +x first_script.sh # chmod — "change mode" (ruxsat o'zgartirish) # +x — "execute" (bajarish) huquqini qo'shish ``` ### 4-qadam: ishga tushiring ```bash ./first_script.sh # ./ — "joriy papkada" degani ``` Kutilgan natija: ``` ===== Tizim Ma'lumotlari ===== Bugungi sana: Mon Jun 2 14:30:00 UTC 2026 Joriy foydalanuvchi: ahmad Uy katalogi: /home/ahmad Joriy katalog: /home/ahmad Tizim: Linux ============================= ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `chmod +x` — skriptga "siz bajarilishingizga ruxsat bor" degan ijozat berish. Onsiz tizim faylni o'qiydi, lekin bajarishni rad etadi ("Permission denied" xatosi).

🔬 Chuqurroq — chmod va fayl ruxsatlari

Linux'da har bir fayl uchun **3 ta ruxsat** (o'qish, yozish, bajarish) va **3 ta foydalanuvchi toifasi** bor: ``` -rwxr-xr-x 1 ahmad ahmad 245 Jun 2 14:30 first_script.sh ^^^ ^^^ Ruxsatlar Egasi ``` Ruxsatlar qismi: `rwxr-xr-x` | Qism | Kim uchun | r | w | x | |------|-----------|---|---|---| | `rwx` | Egasi (owner) | o'qish | yozish | bajarish | | `r-x` | Guruh (group) | o'qish | — | bajarish | | `r-x` | Boshqalar (others) | o'qish | — | bajarish | `chmod +x` — barcha toifaga bajarish huquqi qo'shadi. Sonli usul ham bor: ```bash chmod 755 script.sh # rwxr-xr-x # 7 = 4+2+1 = r+w+x (egasi) # 5 = 4+0+1 = r+-+x (guruh va boshqalar) chmod 644 file.txt # rw-r--r-- (oddiy fayl, bajarishsiz) ```

--- ## Murakkab skript — amaliyot uchun Endi to'liqroq skript yozamiz. Buni `system_info.sh` deb saqlang: ```bash #!/bin/bash # Fayl nomi: system_info.sh # Maqsad: Tizim haqida batafsil ma'lumot clear # Terminalni tozalash echo "╔══════════════════════════════════════╗" echo "║ TIZIM MA'LUMOTLARI ║" echo "╚══════════════════════════════════════╝" echo echo "Sana va vaqt:" date "+%Y-%m-%d %H:%M:%S" # Sana formatini biz belgilaymiz echo echo "Foydalanuvchi ma'lumotlari:" echo " Foydalanuvchi: $USER" echo " UID: $(id -u)" # Foydalanuvchi raqamli ID si echo " Guruhlar: $(groups)" # Qaysi guruhlarga tegishli echo echo "Tizim resurslari:" # free -h: RAM ma'lumoti, -h = human-readable (MB, GB) # awk: matnni qidirish va chiqarish vositasi echo " RAM: $(free -h | awk '/^Mem:/ {print $3 "/" $2}')" # df -h: disk ma'lumoti, /: asosiy disk bo'lim # NR==2: ikkinchi qatordagi ma'lumot (sarlavha emas) echo " Disk: $(df -h / | awk 'NR==2 {print $3 "/" $2 " (" $5 " ishlatilgan)"}')" echo echo "OS ma'lumotlari:" echo " OS: $(uname -o)" # Operatsion tizim nomi echo " Kernel: $(uname -r)" # Kernel versiyasi echo " Arxitektura: $(uname -m)" # x86_64, arm64 va h.k. echo echo "Jarayonlar:" echo " Jami: $(ps aux | wc -l) ta" # Barcha jarayonlar echo " Sizning: $(ps -u $USER | wc -l) ta" # Faqat sizniklar ``` --- ## Kommentariyalar — nima uchun muhim? Kommentariya (sharh) — `#` belgisi bilan boshlanadigan qator. Tizim uni **bajarmaydi**, faqat o'quvchi (yoki kelajakdagi siz) uchun tushuntirish. !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Kommentariya — kod ustidagi **izoh yozuv**. Xuddi darslikdagi qo'lda yozilgan qayd kabi. Skriptni yozganingizda tushunib turasiz, lekin bir oydan keyin qaytib kelsangiz — izohsiz kod sirli harflarga o'xshab qoladi. **Kommentariya turlari:** ```bash #!/bin/bash # Bu bir qatorli kommentariya echo "Salom" # Bu ham kommentariya — qator oxirida # Ko'p qatorli kommentariya — 1-usul : ' Bu butun blok kommentariya. Bajarilmaydi. Vaqtincha kodni o'chirishda ham qulay. ' # Ko'p qatorli kommentariya — 2-usul (heredoc) <

🔬 Chuqurroq — professional skript header va debugging kommentariyalari

**Professional skript boshiga header yozish odati:** ```bash #!/bin/bash # # Script nomi: backup_system.sh # Versiya: 1.2.0 # Muallif: Ahmad Karimov # Sana: 2024-06-24 # Tavsif: Tizim fayllarini kunlik backup qilish # # Foydalanish: # ./backup_system.sh [options] # # Options: # -h, --help Yordam ko'rsatish # -v, --verbose Batafsil chiqarish # -d, --dir Backup katalogi # # Misol: # ./backup_system.sh --dir /backup --verbose # # Talablar: # - Bash 4.0+ # - tar buyrug'i # - 1GB bo'sh joy # # Litsenziya: MIT # set -euo pipefail # Xato bo'lsa darhol to'xta, aniqlanmagan o'zgaruvchi = xato readonly SCRIPT_NAME=$(basename "$0") # Skript nomi (yo'lsiz) readonly SCRIPT_VERSION="1.2.0" readonly BACKUP_DATE=$(date +%Y%m%d_%H%M%S) # 20240624_143022 ko'rinishida ``` **Debug kommentariyalari — muammo topishda:** ```bash #!/bin/bash # Debug rejimini yoqish uchun pastdagi qatorni # dan chiqaring: # set -x # Har bir bajariladigan buyruqni ekranga chiqaradi echo "Script boshlandi" # Muammo bor deb shubha qilingan qismni vaqtincha o'chirish: # echo "Bu qator hozircha o'chirilgan" # Debug uchun shartli chiqarish: DEBUG=true if [ "$DEBUG" = true ]; then echo "DEBUG: USER=$USER, PWD=$PWD" fi ``` **Funksiya uchun hujjat kommentariyasi:** ```bash # Funksiya: file_exists # Maqsad: Fayl mavjudligini tekshirish # Parametr: $1 — tekshiriladigan fayl yo'li # Qaytaradi: 0 — mavjud, 1 — mavjud emas # Misol: file_exists "/etc/passwd" && echo "Mavjud" file_exists() { local file_path="$1" [[ -f "$file_path" ]] && return 0 || return 1 } ``` **Maxsus kommentariya belgilari (IDE va linterlar tushunadi):** ```bash # TODO: Bu qismni keyinroq yaxshilash kerak # FIXME: Bu yerda xato bo'lishi mumkin — tekshirilmagan # HACK: Vaqtincha yechim, to'g'ri versiya keyin # NOTE: Muhim eslatma — o'zgartirmang # WARN: Ehtiyot bo'ling ``` --- ## 💻 O'zingiz sinab ko'ring — uch qadam **Qadam 1.** Yangi fayl yarating va yozing: ```bash nano my_info.sh ``` Ichiga quyidagini yozing: ```bash #!/bin/bash # Mening birinchi skriptim echo "Salom! Men $USER" echo "Hozir soat: $(date +%H:%M)" echo "Bu kompyuterda $(nproc) ta protsessor yadro bor" ``` **Qadam 2.** Saqlab chiqing (`Ctrl+O`, `Enter`, `Ctrl+X`) va ishga tushirish huquqi bering: ```bash chmod +x my_info.sh ``` **Qadam 3.** Ishga tushiring: ```bash ./my_info.sh ``` !!! question "Tekshirib ko'ring" Agar `chmod +x` qilmasdan `./my_info.sh` deb yozsangiz nima bo'ladi deb o'ylaysiz?

Javob — bosib oching

Tizim bu xatoni chiqaradi: ``` bash: ./my_info.sh: Permission denied ``` Chunki fayl bajarish (`x`) ruxsatisiz oddiy matn fayli hisoblanadi. Tizim uni "dastur" deb tan olmaydi. Muqobil: `chmod +x` qilmasdan ham ishlashi mumkin — agar siz to'g'ridan-to'g'ri `bash my_info.sh` deb chaqirsangiz. Bu holda bash'ni siz qo'lda ko'rsatyapsiz.

--- ## Shell o'zgaruvchisi: `$SHELL` va skriptni boshqa usulda chaqirish ```bash # Skriptni turli usullarda ishga tushirish: ./my_info.sh # Shebang qaysi interpreterni ko'rsatsa — shu bajaradi bash my_info.sh # Qo'lda bash bilan (chmod +x shart emas) sh my_info.sh # POSIX sh bilan (bash-specific xususiyatlar ishlamasligi mumkin) source my_info.sh # Joriy shell'da bajaradi (yangi jarayon ochmaydi) . my_info.sh # source ning qisqa yozuvi ```

🔬 Chuqurroq — source va subshell farqi

`./script.sh` yoki `bash script.sh` — yangi **subshell** (bola jarayon) ochadi. Skript ichidagi o'zgaruvchilar asosiy shellingizga ta'sir qilmaydi. `source script.sh` yoki `. script.sh` — skriptni **joriy shell kontekstida** bajaradi. O'zgaruvchilar va funksiyalar siz ishlab turgan shellda qoladi. Misol: ```bash # test.sh ichida: MY_VAR="hello" # source bilan: source test.sh echo $MY_VAR # "hello" — ko'rinadi # subshell bilan: ./test.sh echo $MY_VAR # "" — bo'sh, chunki boshqa jarayonda edi ``` Shuning uchun `.bashrc`, `.profile` kabi konfiguratsiya fayllari `source` bilan yuklanadn — ularning o'zgaruvchilari joriy shellingizga o'tishi kerak.

--- !!! warning "Tez-tez uchraydigan xatolar" **1. Shebang yo'q yoki noto'g'ri:** ```bash # YOMON — birinchi qatorda bo'sh joy bor: #!/bin/bash # Tizim uni shebang deb tan olmaydi, matn deb o'qiydi ``` **2. `chmod +x` unutilgan:** ``` bash: ./script.sh: Permission denied ``` Yechim: `chmod +x script.sh` **3. Windows'da yozilgan fayl (CRLF muammo):** Agar skriptni Windows'da yozib Linux'ga ko'chirsangiz, qator oxirida `\r` belgisi qolishi mumkin. Bu xatoga sabab bo'ladi. ```bash # Tekshirish: file script.sh # "CRLF line terminators" ko'rsatsa — muammo bor # Tuzatish: sed -i 's/\r//' script.sh # yoki dos2unix script.sh ``` **4. `./` o'rniga faqat `script.sh` yozish:** ``` command not found: script.sh ``` Tizim `script.sh` ni PATH'dan qidiradi — joriy papkada emas. `./` prefiks "joriy papkada qidir" degani. --- ## 🎒 Xulosa — eng muhimi Agar bu darsdan faqat 4 narsani eslab qolsangiz: 1. **Shell** — siz bilan tizim o'rtasidagi tarjimon. Bash — DevOps standart shelli. 2. **Shebang** (`#!/bin/bash`) — skriptning birinchi qatori, "meni bash bilan ishga tushir" degani. Hech qachon unutmang. 3. **`chmod +x`** — skriptga "bajarilishga ruxsat" berish. Onsiz `Permission denied`. 4. **Kommentariya** `#` — "nima uchun?" ga javob bering, "nima qiladi?" ga emas. !!! success "Keyingi qadam" Endi birinchi skriptni yoza olasiz. Keyingi darsda **o'zgaruvchilar** (variables) va **kiritish-chiqarish** (`read`, `echo`) bilan tanishamiz — skriptlarni aqlliroq va moslashuvchan qilamiz.