--- title: "Tsikllar — for va while" tags: [shell-scripting, bash, loops, linux] difficulty: beginner author: hacknow lang: uz --- # Tsikllar — for va while !!! info "Bu darsda" - 🎯 `for` tsikli nima va uni qachon ishlatishni bilib olasiz - 🎯 `while` tsikli bilan qachon to'xtashni aytishni o'rganasiz - 🎯 Fayllar ustida, ro'yxatlar ustida va hisoblash tsikllarini yozasiz - ⏱️ O'qish vaqti: ~15 daqiqa - 🧩 Kerakli bilim: o'zgaruvchilar, `if` shartlari (5-dars) --- ## 🪝 Sinfxonadagi 30 ta daftar Tasavvur qiling: o'qituvchisiz va stol ustida 30 ta daftar yotibdi. Har birini olasiz, ismini o'qiysiz, "5" baho qo'yasiz, yoniga qo'yasiz. Yana olasiz... yana... yana... Siz shu amalni **30 marta** takrorladingiz. Bir xil amal, faqat boshqa daftar. Bash'da ham xuddi shunday vaziyatlar bo'ladi: - 1000 ta faylni qayta nomlash - 50 ta serverning holatini tekshirish - Har bir qator uchun hisobot chiqarish **Tsikl** — "shu amalni har bir narsa uchun bajar" deyish usuli. Bir marta yozasiz, kompyuter takrorlaydi. --- ## for tsikli — "har biri uchun" `for` tsikli — ro'yxatdagi har bir element uchun bir xil amal bajaradi. !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `for` — "har biri uchun" demakdir. **Har bir meva uchun** ismini yoz. **Har bir fayl uchun** nomini ekranga chiqar. **1 dan 10 gacha har bir son uchun** ikkiga ko'paytir. ```mermaid flowchart LR A[Ro'yxat boshlanadi] --> B{Keyingi element
bormi?} B -- Ha --> C[Elementni ol] C --> D[Amalni bajar] D --> B B -- Yo'q --> E[Tsikl tugadi] style A fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff style E fill:#065f46,stroke:#34d399,color:#fff ``` ### Ro'yxat ustida for Eng oddiy shakl — to'g'ridan-to'g'ri so'zlar ro'yxati: ```bash #!/bin/bash # Har bir meva uchun ismini chiqar for fruit in olma banan anjir uzum; do echo "Meva: $fruit" done # Natija: # Meva: olma # Meva: banan # Meva: anjir # Meva: uzum ``` **Sintaksis:** ``` for OZGARUVCHI in RO'YXAT; do ...amallar... done ``` `fruit` o'zgaruvchisi har aylanishda ro'yxatdagi keyingi qiymatni oladi. ### Raqamlar diapazoni — `{start..end}` ```bash # 1 dan 10 gacha sanash echo -n "Sonlar: " for i in {1..10}; do echo -n "$i " # -n: qator oxirida yangi qatorga o'tma done echo # Oxirida yangi qator # Natija: Sonlar: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ``` ```bash # Qadam bilan — {bosh..oxir..qadam} echo -n "Juft sonlar: " for i in {2..20..2}; do echo -n "$i " done echo # Natija: Juft sonlar: 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 ``` ### Array (massiv) ustida for ```bash # Massiv e'lon qilinadi colors=("qizil" "ko'k" "yashil" "sariq") # Har bir rang uchun for color in "${colors[@]}"; do echo "Rang: $color" done # "${colors[@]}" — massivning BARCHA elementlari # Qo'shtirnoq muhim: ichida bo'shliq bo'lsa to'g'ri ishlaydi ```

Chuqurroq — indeks bilan array aylanish

Ba'zan element va uning raqami (indeksi) ikkalasi ham kerak bo'ladi: ```bash names=("Ahmad" "Dilshod" "Madina") # ${!names[@]} — indekslar ro'yxati: 0 1 2 for i in "${!names[@]}"; do echo "$((i+1)). ${names[i]}" # i+1: 0 emas 1 dan boshlasin done # Natija: # 1. Ahmad # 2. Dilshod # 3. Madina ``` Bu — jadval yoki tartiblangan ro'yxat kerak bo'lganda ishlatiladi.

### C-uslubidagi for — `((i=0; i

Chuqurroq — ichma-ich (nested) tsikllar

Tsikl ichida yana tsikl yozish mumkin. Masalan, yulduzcha naqshi: ```bash # Har qatorga i ta yulduz chiqarish for ((i=1; i<=5; i++)); do echo -n " " for ((j=1; j<=i; j++)); do echo -n "* " done echo # qator oxiri done # Natija: # * # * * # * * * # * * * * # * * * * * ``` Ko'paytirish jadvali uchun ham xuddi shu usul ishlaydi — tashqi tsikl satr, ichki tsikl ustun. ### Fayllar ustida for DevOps'da eng ko'p ishlatiladigan narsa — fayllar ustida aylanish: ```bash # Joriy papkadagi barcha .txt fayllari for file in *.txt; do echo "Fayl: $file" done # Fayl borligini tekshirish (glob natija bermasa himoya) for file in /var/log/*.log; do [ -f "$file" ] || continue # Fayl emas bo'lsa keyingiga o't echo "Log: $file" done ``` ```bash # Fayl turlariga ajratib ko'rsatish for file in /tmp/**/*.{txt,md}; do [ -f "$file" ] && echo "Matn: $(basename "$file")" done for file in /tmp/**/*.{sh,py}; do [ -f "$file" ] && echo "Skript: $(basename "$file")" done ``` --- ## 💻 O'zingiz sinab ko'ring — for Terminal oching va shu misolni bajaring: ```bash # 1-5 ga ko'paytirish jadvalini chiqaring for ((i=1; i<=5; i++)); do for ((j=1; j<=5; j++)); do printf "%4d" $((i * j)) # 4 belgilik joy band qilib chiqarish done echo done ``` Kutilgan natija — 5x5 ko'paytirish jadvali. Har qatorda 5 ta son, hizalanib chiqadi. !!! question "Tekshirib ko'ring" `{1..10}` o'rniga `{10..1}` yozsangiz nima bo'ladi? Avval o'zingiz taxmin qiling, keyin sinab ko'ring.

Javob — bosib oching

`{10..1}` — bash teskari tartiblangan diapazonni ham qo'llab-quvvatlaydi. Natija: 10 dan 1 gacha sanash. Lekin qadam ko'rsatmasangiz, ba'zi eski bash versiyalarida ishlamasligi mumkin. Ishonchli usul: `{10..1..-1}` yoki C-uslubi `for ((i=10; i>=1; i--))`.

--- ## while tsikli — "shart bajarilguncha" `while` — shartni tekshiradi, rost bo'lsa davom etadi, yolg'on bo'lganda to'xtaydi. !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `for` — "ro'yxatdagi har biri uchun". `while` — "quyidagi shart bajarilguncha". Masalan: "ro'yxat bor ekan davom et" yoki "foydalanuvchi to'g'ri javob berguncha so'ra". ```mermaid flowchart LR A[Boshlanish] --> B{Shart
rostmi?} B -- Ha --> C[Amalni bajar] C --> B B -- Yo'q --> D[Tsikl tugadi] style A fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff style D fill:#065f46,stroke:#34d399,color:#fff ``` **Sintaksis:** ``` while [ SHART ]; do ...amallar... done ``` ### Oddiy hisoblagich ```bash counter=1 while [ $counter -le 10 ]; do echo -n "$counter " ((counter++)) # counter = counter + 1 done echo # Natija: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ``` > [!WARNING] > `((counter++))` ni unutsangiz — tsikl hech qachon tugamaydi (sonsiz tsikl). Bunday holda `Ctrl+C` bilan to'xtatiladi. ### Teskari hisoblagich ```bash countdown=5 while [ $countdown -gt 0 ]; do echo "$countdown..." sleep 1 # 1 soniya kut ((countdown--)) # countdown = countdown - 1 done echo "Ishga tushdi!" ``` ### Foydalanuvchi inputi validatsiyasi `while` ning eng kuchli tomoni — noma'lum necha marta takrorlash kerakligini bilmasangiz: ```bash valid_input=false attempts=0 while [ "$valid_input" = false ] && [ $attempts -lt 3 ]; do ((attempts++)) read -p "1-10 oralig'ida raqam kiriting ($attempts/3 urinish): " user_number # Raqam ekanini va diapazonini tekshirish if [[ "$user_number" =~ ^[0-9]+$ ]] && \ [ "$user_number" -ge 1 ] && [ "$user_number" -le 10 ]; then echo "To'g'ri kiritildi: $user_number" valid_input=true else echo "Xato! Iltimos, 1-10 oralig'ida raqam kiriting." fi done if [ "$valid_input" = false ]; then echo "Urinishlar tugadi!" fi ``` ### Fayl satrlarini o'qish — `while read` DevOps'da eng foydali pattern: faylni satr-satr o'qish. ```bash # users.txt fayli: # Ahmad:25:Toshkent:Developer # Dilshod:30:Samarqand:Designer user_count=0 total_age=0 while IFS=':' read -r name age city job; do # IFS=':' — ajratuvchi belgisi (delimiter) ikki nuqta ((user_count++)) total_age=$((total_age + age)) echo "$name ($age yosh) — $job, $city" done < users.txt # < fayl_nomi: fayl mazmunini stdin'ga beradi average_age=$((total_age / user_count)) echo "Jami: $user_count ta, o'rtacha yosh: $average_age" ``` ```bash # CSV fayl (birinchi qator sarlavha) line_number=0 total_sales=0 while IFS=',' read -r date product amount customer; do ((line_number++)) # Sarlavha qatorini o'tkazib yuborish if [ $line_number -eq 1 ]; then continue # Bu iteratsiyani o'tkazib yuborib, keyingisiga o't fi echo "$date: $customer — $product ($amount so'm)" total_sales=$((total_sales + amount)) done < sales.csv echo "Jami sotuv: $total_sales so'm" ```

Chuqurroq — interaktiv menyu va sonsiz tsikl

`while true` — hech qachon o'z-o'zidan to'xtamaydigan tsikl. Menyu tizimlarida ishlatiladi, `break` bilan chiqiladi: ```bash while true; do echo "" echo "=== MENYU ===" echo "1. Tizim ma'lumotlari" echo "2. Disk joy" echo "3. Sana va vaqt" echo "4. Chiqish" echo "" read -p "Tanlovingiz (1-4): " choice case $choice in 1) echo "OS: $(uname -o) | Kernel: $(uname -r) | Arch: $(uname -m)" ;; 2) df -h | head -3 ;; 3) date ;; 4) echo "Xayr!" break # while true tsiklidan chiqish ;; *) echo "Noto'g'ri tanlov!" ;; esac done ``` `break` — tsiklni to'xtatadi va undan keyingi kodga o'tadi. `continue` — joriy iteratsiyaning qolgan qismini o'tkazib yuboradi va keyingi iteratsiyaga o'tadi.

Chuqurroq — tizim monitoringi skripti

`while` bilan real monitoring tsikli — har N soniyada ko'rsatgichlarni tekshiradi: ```bash count=0 max_count=3 # 3 marta o'lchov while [ $count -lt $max_count ]; do ((count++)) timestamp=$(date '+%H:%M:%S') # Tizim ko'rsatkichlari (real versiya) # cpu_usage=$(top -bn1 | grep "Cpu(s)" | awk '{print $2}') # Demo uchun tasodifiy: cpu_usage=$((RANDOM % 100)) memory_usage=$((RANDOM % 100)) disk_usage=$((RANDOM % 100)) network_io=$((RANDOM % 1000)) printf "[%s] CPU: %2d%% | RAM: %2d%% | Disk: %2d%% | Net: %3d KB/s\n" \ "$timestamp" $cpu_usage $memory_usage $disk_usage $network_io # Ogohlantirish chegaralari alerts=() [ $cpu_usage -gt 90 ] && alerts+=("CPU yuqori") [ $memory_usage -gt 85 ] && alerts+=("RAM yuqori") [ $disk_usage -gt 95 ] && alerts+=("Disk to'la") if [ ${#alerts[@]} -gt 0 ]; then echo " OGOHLANTIRISH: ${alerts[*]}" fi # Oxirgi o'lchovdan keyin kutmaslik [ $count -lt $max_count ] && sleep 2 done ``` `${#alerts[@]}` — massivdagi elementlar soni. 0 bo'lsa, ogohlantirishlar yo'q.

--- ## 💻 O'zingiz sinab ko'ring — while ```bash # 1 dan 100 gacha sonlarning yig'indisini hisoblang sum=0 i=1 while [ $i -le 100 ]; do sum=$((sum + i)) ((i++)) done echo "1 dan 100 gacha yig'indi: $sum" # Kutilgan natija: 5050 ``` !!! question "Tekshirib ko'ring" `while [ $i -le 100 ]` o'rniga `while [ $i -lt 100 ]` yozsangiz natija o'zgaradimi? Nima bo'ladi?

Javob — bosib oching

Ha, o'zgaradi. `-le` — "kichik yoki teng" (less than or equal), ya'ni 100 ham qo'shiladi. `-lt` — "qat'iy kichik" (less than), ya'ni 100 qo'shilmaydi. Natija: `while [ $i -lt 100 ]` bilan 1+2+...+99 = 4950 chiqadi, 5050 emas.

--- ## for va while — qaysi birini tanlash? ```mermaid flowchart TD Start{Qaysi tsikl?} --> Q1{Necha marta aylanishni
oldindan bilasizmi?} Q1 -- Ha --> for[for tsikli ishlatamiz] Q1 -- Yo'q --> Q2{Shart bajarilguncha
aylanamizmi?} Q2 -- Ha --> while[while tsikli ishlatamiz] Q2 -- Yo'q --> special[break/continue
bilan while true] style Start fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff style for fill:#065f46,stroke:#34d399,color:#fff style while fill:#065f46,stroke:#34d399,color:#fff ``` | Holat | Tavsiya | |---|---| | Fayl ro'yxati, massiv, ma'lum diapazon | `for` | | Foydalanuvchi to'g'ri javob berguncha | `while` | | Satrma-satr fayl o'qish | `while read` | | Server ishlayotgan vaqtcha monitoring | `while true` + `break` | --- ## Amaliy misol — batch fayl qayta ishlash Quyidagi skript 5 ta fayl yaratadi, keyin har birini qayta nomlaydi (`_processed` qo'shadi). Bu DevOps'da keng tarqalgan pattern: ```bash #!/bin/bash # 1. Test fayllar yaratish mkdir -p batch_test for i in {1..5}; do echo "Fayl $i mazmuni" > "batch_test/file_$i.txt" done echo "5 ta fayl yaratildi." # 2. Har bir faylni qayta ishlash processed=0 for file in batch_test/*.txt; do [ -f "$file" ] || continue # Himoya: agar fayl emas bo'lsa o'tkazib yuber filename=$(basename "$file") # Yo'lsiz faqat nom newname="${file%.txt}_processed.txt" # .txt ni olib tashlash, yangi qo'shish mv "$file" "$newname" ((processed++)) echo "Qayta ishlandi: $filename -> $(basename "$newname")" done echo "Jami: $processed ta fayl." # 3. Tozalash rm -rf batch_test ``` --- !!! warning "Tez-tez uchraydigan xatolar" **1. `((counter++))` unutish** — sonsiz tsikl. `Ctrl+C` bilan to'xtatiladi. **2. Qo'shtirnoqsiz massiv** — `for color in ${colors[@]}` o'rniga `for color in "${colors[@]}"` yozing. Ichida bo'shliq bo'lgan elementlar ajralib ketadi. **3. `IFS` ni qayta tiklash** — `while IFS=':' read ...` faqat shu `read` uchun ishlaydi. Lekin agar `IFS` ni global o'zgartirgan bo'lsangiz, skript oxirida `IFS=$' \t\n'` bilan tiklang. **4. `{1..10}` ni o'zgaruvchi bilan ishlatish** — `n=10; for i in {1..$n}` **ishlamaydi**. O'zgaruvchili diapazon uchun C-uslubi yoki `seq` ishlating: `for i in $(seq 1 $n)`. --- ## 🎒 Xulosa — eng muhimi 1. **`for`** — ro'yxat, massiv yoki ma'lum diapazon ustida. "Har biri uchun bajar." 2. **`while`** — shart rost bo'lgunicha aylan. "Bajarilguncha davom et." 3. **`while IFS='...' read -r ...`** — fayl satrlarini o'qishning standart usuli. 4. **`break`** — tsikldan chiqish. **`continue`** — joriy iteratsiyani o'tkazib yuborish. 5. **`((counter++))`** ni unutmang — aks holda sonsiz tsikl. !!! success "Keyingi qadam" Tsikllarni o'rganib bo'ldingiz. Keyingi darsda **funksiyalar** — bir marta yoziladigan, qayta-qayta chaqiriladigan kod bloklari — bilan tanishamiz. Tsikl ichida funksiya chaqirish qudratli kombinatsiya!