# Linux Fayl Tizimi Tuzilishi !!! info "Bu darsda" - 🎯 Linux'da fayllar va papkalar **qayerda va nega** aynan o'sha joyda ekanini bilib olasiz - 🎯 `/etc`, `/var`, `/home`, `/bin`, `/proc`, `/dev` va boshqa asosiy papkalar nima uchun kerakligini tushunasiz - 🎯 FHS (Filesystem Hierarchy Standard) nima ekanini va u nega muhimligini o'rganasiz - ⏱️ O'qish vaqti: ~14 daqiqa - 🧩 Kerakli bilim: oldingi dars — "Linux tarixi va distributionlar" --- ## 🪝 Tasavvur qiling... siz yangi shahardasiz Katta bir shaharga ko'chib keldingiz. Birinchi kuni pochta idorasini topishingiz kerak. Mahalliy kishidan so'raysiz — u shunday deydi: *"Uch uchrashuv, chapga, sariq binoning yonida."* Keyingi shaharga ko'chganingizda ham pochta idorasi xuddi o'sha qoidaga ko'ra — markazda, yo'l bo'yida joylashgan. Har shahar o'zicha qurulsa-da, pochta har doim bir xil mantiqqa ko'ra joylashadi. Siz oldindan bilasiz — qayerdan izlashni. Linux fayl tizimi aynan shunday ishlaydi. Qaysi distributionni ishlatmasangiz ham — Ubuntu, Fedora, Debian — papkalar **bir xil joyda, bir xil maqsadda**. Bu qoida **FHS** deb ataladi. !!! tip "Oddiy qilib aytganda" FHS (Filesystem Hierarchy Standard) — bu Linux'dagi "shahar rejalashtirish qoidasi". Har bir papkaning o'z "hududi" va "maqsadi" bor. Siz bir marta o'rgansangiz — barcha Linux tizimlarda yo'l topa olasiz. --- ## Linux fayl tizimi — katta bino Linux'ning fayl tizimini **ko'p qavatli ofis binosi** deb tasavvur qiling. Binoning kirish eshigi — `/` (slash, "ildiz"). Hamma narsa shu eshikdan boshlanadi. Har qavatda turli xonalar bor: kimdir shaxsiy xonada ishlaydi, kimdir omborda, kimdir serverxonada. Hech kim boshqasining xonasiga ruxsatsiz kirmaydi. ```mermaid flowchart TD ROOT["/ — Bino kirishi
(ildiz, root)"] ROOT --> ETC["/etc
Sozlamalar xonasi"] ROOT --> HOME["/home
Xodimlar xonalari"] ROOT --> VAR["/var
Omborxona"] ROOT --> BIN["/bin
Asboblar xonasi"] ROOT --> USR["/usr
Dasturlar qaydxonasi"] ROOT --> TMP["/tmp
Vaqtinchalik xona"] ROOT --> DEV["/dev
Qurilmalar xonasi"] ROOT --> PROC["/proc
Tirik holat xonasi"] ROOT --> BOOT["/boot
Ishga tushirish xonasi"] ROOT --> OPT["/opt
Mehmon dasturlar xonasi"] ROOT --> LIB["/lib
Kutubxona xonasi"] ROOT --> MNT["/mnt va /media
Ulash nuqtalari"] style ROOT fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff style ETC fill:#065f46,stroke:#34d399,color:#fff style VAR fill:#7c2d12,stroke:#fb923c,color:#fff style PROC fill:#4c1d95,stroke:#a78bfa,color:#fff ``` Endi har bir "xona"ni birma-bir ochib ko'raylik. --- ## `/` — Bino kirishi (ildiz) `/` — bu hamma narsaning boshi. Uning ustida hech narsa yo'q. Windows'da `C:\` bor, `D:\` bor — alohida-alohida. Linux'da esa **faqat bitta ildiz**: `/`. Hamma disk, USB, tarmoq papkasi — hammasi shu `/` dan osilib turadi. !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Windows'da har bir disk o'z "qavati"da. Linux'da hamma narsa bitta "bino"da — `/` ostida. USB flaška ulasangiz ham, u `/media/usb/` sifatida shu binoga "ulashadi". --- ## `/home` — Xodimlar xonalari Har bir foydalanuvchining o'z shaxsiy xonasi bor. Mexrojning xonasi — `/home/mexroj/`, Alining xonasi — `/home/ali/`. O'zingizning papkangizda nimayaptiringiz — boshqalarni tashvishlamaydi. ```bash # O'z shaxsiy papkangizni ko'ring ls -la /home/ # Tilda qisqartirilgan shakli — ~ (tilda) # Bu ikkalasi bir xil: cd /home/mexroj/ cd ~ ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `/home` — xodimlar yashaydigan qavatlar. Har kim o'z xonasida xohlagan narsasini saqlaydi: rasm, hujjat, konfiguratsiya fayl. Siz boshqa xonaga kira olmaysiz. > [!NOTE] > Root foydalanuvchining xonasi alohida — `/root`. U binoning "bosh muhandisi" va o'z alohida kabinetida yashaydi. --- ## `/etc` — Sozlamalar xonasi `/etc` (pronounced "et-see") — bu binoning **bosh muhandislik xonasi**. Barcha tizim sozlamalari, konfiguratsiya fayllari shu yerda saqlanadi. ```bash # Eng muhim konfiguratsiya fayllariga bir nazar ls /etc/passwd # Foydalanuvchilar ro'yxati ls /etc/hosts # Tarmoq nomlari jadvali ls /etc/fstab # Disklar va ulash jadvali ls /etc/nginx/ # Nginx veb-server sozlamalari ls /etc/ssh/ # SSH sozlamalari ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `/etc` — bu ofisning sozlamalar papkasi. Binoning qoidalari, xodimlar ro'yxati, tashqi ulanishlar — hammasi shu yerda. Muhandis biror narsani o'zgartirmoqchi bo'lsa — avval shu xonaga keladi. !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato" `/etc` ichidagi fayllarni tahrirlash uchun **root huquqi** kerak. `sudo nano /etc/hosts` kabi. Ruxsatsiz o'zgartirib bo'lmaydi — bu to'g'ri, xavfsizlik sababli.

Muhim /etc fayllar — to'liq ro'yxat

| Fayl/Papka | Nima uchun | |---|---| | `/etc/passwd` | Foydalanuvchilar ro'yxati (parolsiz — faqat info) | | `/etc/shadow` | Parollar xesh ko'rinishida (himoyalangan) | | `/etc/group` | Guruhlar ro'yxati | | `/etc/hosts` | IP-nom mos kelishlari (DNS'dan oldin tekshiriladi) | | `/etc/fstab` | Tizim yoqilganda qaysi disklarni qayerga ulash | | `/etc/crontab` | Vaqtli avtomatik vazifalar jadvali | | `/etc/nginx/` | Nginx veb-server konfiguratsiyasi | | `/etc/docker/` | Docker daemon konfiguratsiyasi | | `/etc/ssh/sshd_config` | SSH server sozlamalari | | `/etc/resolv.conf` | DNS server manzillari | | `/etc/environment` | Tizim miqyosidagi muhit o'zgaruvchilari |

--- ## `/var` — Omborxona (o'zgaruvchan ma'lumotlar) `/var` — bu binoning **ombori va arxivi**. U yerda vaqt o'tishi bilan o'zgarib, kattalashib boradigan narsalar saqlanadi: log fayllar, keshlar, kutish navbatlari. ```bash # Log fayllarni ko'rish (tizim hayot tarixi) ls -la /var/log/ # Eng ko'p ishlatiladigan log fayllar tail -f /var/log/syslog # Tizim xabarlari (real vaqtda) tail -f /var/log/auth.log # Kim, qachon tizimga kirdi ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `/var` — bu binoning "kundalik daftari va ombori". Har kun yangi sahifalar (loglar) qo'shiladi, eski narsalar arxivlanadi. Bir narsa noto'g'ri ishlayotgan bo'lsa — avval `/var/log/` ga qarasangiz bo'ladi.

/var ichidagi muhim papkalar — DevOps uchun

| Papka | Nima saqlaydi | |---|---| | `/var/log/` | Barcha log fayllar | | `/var/lib/` | Dasturlarning doimiy ma'lumotlari | | `/var/cache/` | Kesh (o'chsa ham muammo yo'q) | | `/var/spool/` | Navbatdagi vazifalar (print queue va h.k.) | | `/var/www/` | Veb-server fayllari (an'anaviy joy) | | `/var/lib/docker/` | Docker image, container, volume ma'lumotlari | | `/var/lib/kubelet/` | Kubernetes pod ma'lumotlari | | `/var/lib/mysql/` | MySQL ma'lumotlar bazasi fayllari | **Log fayllar tuzilishi:** ``` /var/log/ ├── syslog # Tizim xabarlari (Ubuntu) ├── messages # Tizim xabarlari (RHEL/Fedora) ├── auth.log # Autentifikatsiya ├── kern.log # Kernel xabarlari ├── nginx/ │ ├── access.log # Har bir so'rov │ └── error.log # Xatolar └── docker/ # Docker daemon xabarlari ```

--- ## `/bin` va `/sbin` — Asboblar xonasi `/bin` — "binary" so'zidan, ya'ni **bajariladigan dastur fayllari**. Bu xonada tizimning asosiy "asboblari" saqlanadi — `ls`, `cp`, `mv`, `cat`, `echo` kabi kundalik buyruqlar. `/sbin` — "system binaries", ya'ni faqat **administrator** uchun asboblar: diskni ulash, tarmoqni sozlash, tizimni o'chirish. ```bash # /bin ichida nima bor? ls /bin/ls # ls buyrug'ining o'zi shu yerda ls /bin/cp # fayl nusxalash buyrug'i # /sbin administrator asboblari ls /sbin/mount # disk ulash ls /sbin/reboot # tizimni qayta ishga tushirish ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `/bin` — hammaga ochiq asbobxona. `/sbin` — faqat bosh muhandis kirishi mumkin bo'lgan xona. > [!NOTE] > Zamonaviy Linux tizimlarida (Ubuntu 20.04+, Fedora 28+) `/bin` va `/sbin` aslida `/usr/bin` va `/usr/sbin` ga simlink (yo'nalish ko'rsatkichi) bo'lib qolgan. Ya'ni haqiqiy fayllar `/usr/` ichida, lekin eski yo'l ham ishlayveradi. --- ## `/usr` — Dasturlar qaydxonasi `/usr` — bu binoning **eng katta qavati**. O'rnatilgan dasturlarning aksariyati shu yerda yashaydi. ```bash ls /usr/bin/ # Foydalanuvchi dasturlari (python3, git, vim...) ls /usr/lib/ # Kutubxona fayllar (.so) ls /usr/share/ # Umumiy fayllar (man sahifalar, ikonkalar) ls /usr/local/ # Siz qo'lda o'rnatgan dasturlar ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `/usr/bin/` — bu "o'rnatilgan dasturlar rastasi". Siz `apt install git` desangiz, `git` fayli aynan `/usr/bin/git` ga borib qo'yiladi.

/usr/local — qo'lda o'rnatilganlar uchun

`/usr/local/` — bu maxsus bo'lim. Paket menejeri (`apt`, `dnf`) o'rnatgan dasturlar `/usr/bin/` va `/usr/lib/` ga boradi. Lekin siz **qo'lda** (manba koddan yoki tarball orqali) o'rnatgan dasturlar `/usr/local/bin/` ga boradi. ``` /usr/local/ ├── bin/ # Qo'lda o'rnatilgan buyruqlar ├── lib/ # Qo'lda o'rnatilgan kutubxonalar ├── include/ # Header fayllar └── share/ # Umumiy fayllar ``` Bu ajratish muhim: `apt upgrade` qilganingizda tizim `/usr/bin/` ni yangilaydi, lekin `/usr/local/bin/` ga tegmaydi — siz o'rnatgan narsa saqlanadi.

--- ## `/tmp` — Vaqtinchalik xona `/tmp` — bu binoning **vaqtinchalik saqlash xonasi**. Hamma foydalanuvchi yoza oladi, lekin tizim qayta yoqilganda bu xona **tozalanadi**. ```bash # Vaqtinchalik fayl yaratish echo "Bu vaqtinchalik" > /tmp/sinov.txt cat /tmp/sinov.txt # /tmp hajmini ko'rish df -h /tmp ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `/tmp` — mehmonxonadagi umumiy shkaf. Istalgan kishi narsasini qo'yishi mumkin, lekin ertalab xonadarlar hamma narsani chiqarib yuboradi. Muhim narsalarni shu yerda saqlama. > [!WARNING] > Ko'pgina tizimlarda `/tmp` aslida RAM'da (`tmpfs` sifatida) joylashadi — disk emas, xotira. Shuning uchun juda tez, lekin tizim to'xtaganda yo'qoladi. --- ## `/dev` — Qurilmalar xonasi `/dev` — bu g'ayrioddiy xona. Bu yerda **haqiqiy fayllar yo'q** — bu yerda **qurilmalar fayl sifatida ko'rinadi**. Linux'da hamma narsa fayl: disk ham, klaviatura ham, "hech narsa" ham. ```bash # Disklarni ko'rish ls /dev/sda # Birinchi disk ls /dev/sda1 # Birinchi diskning birinchi bo'limi # Maxsus "fayl"lar echo "test" > /dev/null # Qora tuynuk — yozganingiz yo'qoladi cat /dev/zero # Cheksiz nollar oqimi (Ctrl+C bilan to'xtat) cat /dev/random | head -c 16 | xxd # Tasodifiy baytlar ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `/dev/null` — bu "axlat qutisi". Unga yozilgan hamma narsa yo'qoladi. Buyruq chiqarayotgan xabarlarni ko'rmoqchi bo'lmasangiz: `buyruq > /dev/null 2>&1`.

/dev muhim fayllar — to'liq

| Fayl | Nima | |---|---| | `/dev/sda`, `/dev/sdb` | SATA/SCSI disklar (a=birinchi, b=ikkinchi...) | | `/dev/nvme0n1` | NVMe SSD | | `/dev/sda1`, `/dev/sda2` | Disk bo'limlari (partitions) | | `/dev/tty` | Terminal qurilmasi | | `/dev/pts/0` | Pseudo-terminal (SSH sessiyasi) | | `/dev/null` | Qora tuynuk — yozilgan hamma narsa yo'qoladi | | `/dev/zero` | Cheksiz nollar generatori | | `/dev/random` | Kriptografik tasodifiy sonlar | | `/dev/urandom` | Tezroq tasodifiy sonlar (bloklanmaydi) | | `/dev/loop0` | Loop qurilma (ISO fayl ulash uchun) | **DevOps uchun amaliy misol:** ```bash # Disk hajmini tekshirish fdisk -l /dev/sda # Disk tezligini o'lchash dd if=/dev/zero of=/tmp/test bs=1M count=100 ```

--- ## `/proc` — Tirik holat xonasi `/proc` — eng sirli xona. Bu yerda **haqiqiy fayllar diskda yo'q** — tizim yoqilganda kernel ularni "jonli" yaratadi. Har bir ishlaydigan dastur (jarayon/process) shu yerda o'z papkasiga ega. ```bash # Protsessor haqida ma'lumot cat /proc/cpuinfo # RAM holati cat /proc/meminfo # Tizim yoqilganidan buyon o'tgan vaqt (soniyalarda) cat /proc/uptime # Ishlaydigan jarayonni ko'rish (masalan, PID 1234) ls /proc/1234/ ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `/proc` — binoning "tiriklik ko'rsatkichlari paneli". Jihoz ishlayaptimi, temperatura qanday, kim ish qilyapti — barchasi shu yerda. Lekin bu "panel" disk joyini emas, RAM'ni ishlatadi.

/proc muhim fayllar va jarayon ma'lumotlari

``` /proc/ ├── cpuinfo # Har bir CPU yadrosi haqida ├── meminfo # RAM — jami, band, bo'sh ├── uptime # Tizim ishlayotgan vaqt ├── loadavg # CPU yuklanishi (1, 5, 15 daqiqalik o'rtacha) ├── net/ # Tarmoq statistikasi │ ├── dev # Tarmoq interfeyslari statistikasi │ └── tcp # Faol TCP ulanishlar ├── sys/ # Kernel parametrlar (sysctl orqali o'zgartiriladi) └── [PID]/ # Har bir jarayon uchun papka ├── cmdline # Jarayon qanday argumentlar bilan ishga tushdi ├── status # Holat, PID, PPID, xotira ├── fd/ # Ochiq fayl deskriptorlari └── maps # Xotira xaritasi ``` **Amaliy DevOps misollari:** ```bash # Qancha CPU bor? grep -c ^processor /proc/cpuinfo # Tizimda bo'sh RAM qancha? (kB) grep MemAvailable /proc/meminfo # Kernel versiyasi cat /proc/version # Barcha ochiq tarmoq portlarini ko'rish cat /proc/net/tcp | awk '{print $2}' | cut -d: -f2 | \ while read hex; do printf "%d\n" "0x$hex"; done | sort -u ```

--- ## `/sys` — Kernel va qurilma xonasi `/sys` ham `/proc` kabi virtual — RAM'da joylashadi. Lekin `/proc` "o'qish uchun" bo'lsa, `/sys` orqali kernel parametrlarini **yozish** ham mumkin (ehtiyotkorlik bilan!). ```bash # CPU temperature (agar mavjud bo'lsa) cat /sys/class/thermal/thermal_zone0/temp # Tarmoq interfeys tezligi cat /sys/class/net/eth0/speed # Disk scheduler ko'rish cat /sys/block/sda/queue/scheduler ``` --- ## `/boot` — Ishga tushirish xonasi `/boot` — bu binoning **elektr qutisi**. Tizim yoqilganda avval shu xonaga murojaat qilinadi. Kernel fayli (`vmlinuz`) va bootloader (GRUB) shu yerda. ```bash ls /boot/ # vmlinuz-* — kernel o'zi # initrd.img-* — tizim yoqilishidagi minimal fayl tizimi # grub/ — bootloader konfiguratsiyasi ``` !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato" `/boot` bo'limini tasodifan to'ldirmang — agar u to'lib qolsa, tizim yangilanmaydi yoki umuman yoqilmaydi. Eski kernel fayllarini vaqti-vaqti bilan tozalang. --- ## `/opt` — Mehmon dasturlar xonasi `/opt` — bu binodagi **ijarachilar xonasi**. Paket menejeri orqali emas, balki mustaqil o'rnatilgan uchinchi tomon dasturlar shu yerda. Masalan: Google Chrome, JetBrains IDE, maxsus korporativ dasturlar. ```bash ls /opt/ # google/ — Google Chrome # jetbrains/ — JetBrains vositalar # zabbix/ — Monitoring tizimi ``` --- ## `/lib` va `/lib64` — Kutubxona xonasi `/lib` — bu binoning **kutubxonasi**. Dasturlar o'z-o'zidan ishlamaydi — ular umumiy kutubxona fayllaridan (`*.so` — shared object) foydalanadi. Bu fayllar shu yerda. ```bash ls /lib/ # 32-bit kutubxonalar ls /lib64/ # 64-bit kutubxonalar ls /usr/lib/ # Dasturga xos kutubxonalar ```

Shared Library — nima va nima uchun?

**Shared Library (umumiy kutubxona)** — bir xil kod bo'lagini ko'p dastur baham ko'rishi uchun. Misol: `libc.so` — C standart kutubxonasi. Deyarli har bir Linux dasturi undan foydalanadi. Agar bu kod har bir dasturga alohida kiritilsa, disk va RAM isrof bo'lardi. ```bash # Biror dastur qaysi kutubxonalarni ishlatadi? ldd /bin/ls # Misol natija: # linux-vdso.so.1 => (0x00007ffd...) # libselinux.so.1 => /lib/x86_64-linux-gnu/libselinux.so.1 # libc.so.6 => /lib/x86_64-linux-gnu/libc.so.6 ``` **Container optimizatsiyasi uchun:** Alpine Linux `musl libc` ishlatadi (kichik alternativa), shuning uchun uning image'i juda kichik — ~5MB.

--- ## `/mnt` va `/media` — Ulash nuqtalari `/mnt` — **vaqtinchalik ulash** uchun. Siz qo'shimcha disk yoki tarmoq papkasini ulashni xohlasangiz — shu yerga ulaysiz. `/media` — **avtomatik ulash** uchun. USB flaška, CD/DVD ulanganda tizim avtomatik ravishda `/media/username/disk_nomi/` ga ulaydi. ```bash # Yangi diskni vaqtinchalik ulash sudo mount /dev/sdb1 /mnt/yangi_disk # Ulangan fayllarni ko'rish ls /mnt/yangi_disk/ # Ulanishni uzish sudo umount /mnt/yangi_disk ```

Mount va /etc/fstab — tizim yoqilganda avtomatik ulash

`/etc/fstab` — bu disklar "ro'yxat daftari". Tizim har yoqilganda shu faylni o'qib, qaysi diskni qayerga ulashni biladi. ```bash # /etc/fstab misoli (har qator: qurilma — ulash nuqtasi — tur — parametrlar — dump — tekshirish) /dev/sda1 / ext4 defaults 1 1 /dev/sda2 /home ext4 defaults 1 2 /dev/sda3 swap swap sw 0 0 tmpfs /tmp tmpfs defaults,nosuid 0 0 # Tarmoq papkasi ulash (NFS) 192.168.1.10:/share /mnt/nfs nfs defaults 0 0 ``` **Zamonaviy alternativa — UUID ishlatish** (disk nomi o'zgarganda ham ishlaydi): ```bash # UUID ni topish blkid /dev/sda1 # /etc/fstab da UUID bilan: UUID=a1b2c3d4-... / ext4 defaults 1 1 ``` **Buyruqlar:** ```bash mount # Hozir ulangan hamma narsani ko'rish df -h # Disk bo'sh joy (human-readable) lsblk # Disk va bo'limlar daraxt ko'rinishida ```

--- ## 💻 O'zingiz sinab ko'ring Quyidagi buyruqlarni terminalda bajaring — hamma narsa o'z ko'zingiz bilan ko'ring: ```bash # 1. Ildiz papkasini ko'rish — barcha "xonalar" ls / # 2. Har bir asosiy papkaning hajmini ko'rish du -sh /* 2>/dev/null # /* — ildiz ichidagi hamma narsa # 3. Tizim haqida qisqa ma'lumot cat /proc/version # Kernel versiyasi cat /proc/uptime # Tizim qancha vaqt ishlayapti (soniya) cat /etc/os-release # Distributionni aniqlash # 4. O'z foydalanuvchi papkangizni ko'ring ls -la ~ # ~ = /home/sizning_ismingiz # 5. Kompyuterda nechta CPU yadro bor? nproc cat /proc/cpuinfo | grep "model name" | head -1 ``` Natijadan qo'rqmang — hamma narsa o'qish rejimida, hech narsa o'zgarmaydi. !!! question "Tekshirib ko'ring" Siz `ls /` buyrug'ini bajardingiz. Ko'rgan papkalardan: qaysi biri eng tez-tez o'zgarib turadi deb o'ylaysiz? Va qaysi biri kamdan-kam o'zgaradi?

Javob — bosib oching

**Ko'p o'zgaradigan:** `/var` — har daqiqada log fayllar yoziladi, dasturlar ma'lumot saqlaydi. `/tmp` ham tez o'zgaradi — dasturlar vaqtinchalik fayllar yaratib, o'chiradi. **Kamdan-kam o'zgaradigan:** `/bin`, `/lib`, `/usr` — bular tizim o'rnatilganda to'ldiriladi va dastur o'rnatilganda/yangilanganda o'zgaradi, lekin kundalik ish paytida tinch turadi. `/boot` ham juda kamdan-kam — faqat kernel yangilanganda. **Hech qachon o'zgarmaydigan:** `/proc`, `/dev`, `/sys` — bular virtual, tizim yoqilganda sxratchdan yaratiladi.

--- ## Hamma papkani bir joyda ko'ring Eslab qolish uchun — papkalar va ularning "xona" analoglari: | Papka | Bino analogiyasi | Nima saqlaydi | |---|---|---| | `/` | Bino kirishi | Hamma narsaning boshi | | `/home` | Xodimlar xonalari | Foydalanuvchi fayllari | | `/root` | Direktor kabineti | Root foydalanuvchi fayllari | | `/etc` | Muhandislik xonasi | Konfiguratsiya fayllari | | `/var` | Omborxona + arxiv | Loglar, ma'lumotlar, kesh | | `/bin` | Hammaga ochiq asbobxona | Asosiy buyruqlar | | `/sbin` | Administrator asbobxonasi | Tizim buyruqlari | | `/usr` | Dasturlar qaydxonasi | O'rnatilgan dasturlar | | `/opt` | Ijarachilar xonasi | Uchinchi tomon dasturlar | | `/lib` | Kutubxona | Umumiy dastur kutubxonalari | | `/tmp` | Vaqtinchalik shkaf | Vaqtinchalik fayllar | | `/dev` | Qurilmalar xonasi | Disk, klaviatura, "null" fayllari | | `/proc` | Tiriklik ko'rsatkichlari | Jarayonlar, RAM, CPU holati | | `/sys` | Kernel boshqaruv paneli | Qurilma va kernel parametrlar | | `/boot` | Elektr qutisi | Kernel va bootloader | | `/mnt`, `/media` | Ulash quvurlari | Tashqi disk, USB, tarmoq |

File System turlari — ext4, xfs, btrfs va boshqalar

Linux turli **fayl tizimi formatlarini** qo'llab-quvvatlaydi. Bu Windows'dagi NTFS yoki macOS'dagi APFS ga o'xshaydi. **Mahalliy fayl tizimlar:** | Format | Xususiyati | Qachon ishlatiladi | |---|---|---| | **ext4** | Eng keng tarqalgan, barqaror | Odatiy Linux server va desktop | | **xfs** | Katta fayllar uchun optimal, tez | Ma'lumotlar bazasi serverlari | | **btrfs** | Snapshot, subvolume, RAID | Zamonaviy tizimlar (Fedora default) | | **zfs** | Ma'lumot yaxlitligi, siqish, RAID | Katta hajmli saqlash tizimlari | **Tarmoq fayl tizimlar:** | Format | Nima uchun | |---|---| | **NFS** (Network File System) | Linux serverlar orasida papka ulash | | **CIFS/SMB** | Windows bilan papka ulash | | **GlusterFS** | Taqsimlangan saqlash tizimi | | **CephFS** | Kengaytiriladigan bulut saqlash | **Maxsus fayl tizimlar:** | Format | Nima uchun | |---|---| | **tmpfs** | RAM'da fayl tizimi (`/tmp` ko'pincha shu) | | **overlayfs** | Docker/Podman konteyner qatlamlari | | **devtmpfs** | `/dev` uchun (kernel o'zi boshqaradi) | | **sysfs** | `/sys` uchun | | **procfs** | `/proc` uchun | ```bash # Tizimda qaysi fayl tizimlari ishlatilayotganini ko'rish df -Th # Biror bo'limning formatini ko'rish file -s /dev/sda1 ```

DevOps uchun muhim yo'llar — Docker, Kubernetes, SSH

**Docker va Containerlar:** ``` /var/lib/docker/ ├── containers/ # Har bir container ma'lumoti ├── images/ # Image qatlamlari ├── volumes/ # Docker volume'lar └── networks/ # Tarmoq konfiguratsiyasi ``` **Kubernetes:** ``` /var/lib/kubelet/ ├── pods/ # Pod ma'lumotlari ├── config/ # Kubelet konfiguratsiyasi └── plugins/ # CSI plugin'lar /var/lib/etcd/ # Cluster holati (juda muhim — zaxira oling!) ``` **SSH kalitlari va konfiguratsiya:** ```bash # Server tomonida /etc/ssh/ ├── sshd_config # SSH daemon sozlamalari ├── ssh_config # SSH client sozlamalari └── ssh_host_* # Server identifikatsiya kalitlari # Foydalanuvchi tomonida ~/.ssh/ ├── id_rsa # Shaxsiy kalit (maxfiy!) ├── id_rsa.pub # Ochiq kalit ├── authorized_keys # Bu serverga kim ulanishi mumkin └── known_hosts # Oldin ulangan server identifikatorlari ``` **Fayl ruxsatlarini to'g'rilash:** ```bash # SSH ishlashi uchun ruxsatlar aniq bo'lishi shart chmod 700 ~/.ssh chmod 600 ~/.ssh/id_rsa chmod 644 ~/.ssh/id_rsa.pub chmod 644 ~/.ssh/authorized_keys ```

Fayl ruxsatlari va egalik — chmod, chown

Linux'da har bir fayl uchun uchta savol bor: **Kim?** (owner, group, others) **Nima qila oladi?** (read, write, execute). ```bash # Fayl ruxsatini ko'rish ls -la /etc/passwd # -rw-r--r-- 1 root root 2345 Jan 1 12:00 /etc/passwd # ^ ^ ^ ^ ^ # | | | | └── others: r-- (faqat o'qish) # | | | └──── group: r-- (faqat o'qish) # | | └────── owner: rw- (o'qish + yozish) # | └──────── fayl turi (- = fayl, d = papka, l = simlink) # Ruxsatni o'zgartirish chmod 755 mening_skriptim.sh # rwxr-xr-x chmod u+x skript.sh # faqat owner uchun execute qo'shish chmod g-w fayl.txt # group yozish ruxsatini olish # Egalikni o'zgartirish chown ali fayl.txt # egalik ali ga chown ali:developers fayl.txt # egalik ali, guruh developers ga chown -R ali:ali /home/ali/ # papka ichini ham (-R = recursive) ``` **Maxsus bitlar:** ```bash # Sticky bit — /tmp da ishlatiladi # Faqat fayl egasi o'chirishi mumkin (garchi boshqalar yoza olsa ham) chmod +t /tmp ls -la / | grep tmp # drwxrwxrwt — oxiridagi "t" sticky bit # SUID — fayl egasi sifatida ishga tushadi chmod u+s /usr/bin/passwd # passwd root sifatida ishlaydi # SGID — guruh sifatida ishga tushadi chmod g+s /var/shared/ # papkaga yozilgan fayllar guruhni meros oladi ```

--- !!! question "Tekshirib ko'ring" DevOps muhandisi server konfiguratsiyasini o'zgartirmoqchi. U qaysi papkaga borishi kerak? Va u server log'larini tekshirmoqchi bo'lsa?

Javob — bosib oching

**Konfiguratsiya o'zgartirish:** `/etc/` — masalan, Nginx konfiguratsiyasi uchun `/etc/nginx/nginx.conf`, SSH sozlamalari uchun `/etc/ssh/sshd_config`. **Log tekshirish:** `/var/log/` — Nginx log'lari `/var/log/nginx/`, tizim log'lari `/var/log/syslog` yoki `/var/log/messages` (distribusiyaga qarab). Bu ikkalasi — DevOps muhandisining kundalik ish joyi.

--- ## 🎒 Xulosa — eng muhimi Agar bu darsdan faqat 5 narsani eslab qolsangiz: 1. **Linux'da hamma narsa `/` dan boshlanadi** — faqat bitta ildiz, faqat bitta bino kirishi. Windows'dagi `C:\`, `D:\` yo'q. 2. **Papkalarning o'z "xonalari" bor** — `/etc` sozlamalar, `/var` loglar va ma'lumotlar, `/home` foydalanuvchilar, `/bin` buyruqlar, `/tmp` vaqtinchalik. 3. **FHS qoidasi** — bu standart barcha Linux distributionlarda bir xil. Ubuntu'da o'rgangan narsa Fedora'da, Debian'da ham ishlaydi. 4. **`/proc` va `/dev` — virtual papkalar** — diskda emas, RAM'da. `/proc` da tirik jarayon ma'lumotlari, `/dev` da qurilmalar fayl sifatida. 5. **DevOps uchun eng muhim uchtalik:** `/etc` (sozlama), `/var/log` (xato qidirish), `/home` (foydalanuvchi narsalari). !!! success "Keyingi qadam" Endi Linux'ning "xaritasini" bilamiz — qaysi xonada nima bor. Keyingi darsda shu binoda **qanday harakat qilishni** o'rganamiz: terminal buyruqlari, fayl yaratish, ko'chirish, o'chirish — va bu jarayonda qo'l yetmaydigan joylarga kirmaslik uchun ruxsat tizimini chuqurroq tushunish.