# Muhit o'zgaruvchilari (Environment Variables) !!! info "Bu darsda" - 🎯 Environment variable nima ekanini va tizim nima uchun ularni saqlashini tushunasiz - 🎯 `$HOME`, `$PATH`, `$USER` kabi asosiy o'zgaruvchilarni ko'rasiz va ishlatasiz - 🎯 `export` bilan vaqtinchalik va `.bashrc` bilan doimiy o'rnatish farqini o'rganasiz - 🎯 `$PATH` ni qanday kengaytirishni bilasiz - ⏱️ O'qish vaqti: ~14 daqiqa - 🧩 Kerakli bilim: terminal buyruqlari asoslari (5-6-darslar) --- ## 🪝 Yangi maktabga birinchi kun Tasavvur qiling: yangi maktabga bordingiz. Sinf xonasiga kirishdan oldin qabulxonada sizga kichik bir varaqcha berishadi: > **Ismingiz:** Akbar > **Sinfingiz:** 7-B > **Shaxsiy kabinetingiz:** 214-xona > **Kutubxona kartangiz:** №4821 Bu varaqchadagi ma'lumotlar faqat **siz uchun** — siz o'qiyotgan har bir dars, har bir o'qituvchi bu ma'lumotlarga murojaat qilishi mumkin. Siz har safar qayta aytmasangiz ham, tizim "biladi". Linux'da xuddi shunday: kompyuter har ishga tushganda, har terminal ochinishida sizga o'xshash "varaqcha" tayyorlaydi. Unda kim ekansiz, uy papkangiz qayerda, qaysi tilni ishlatasiz — bari yozilgan. Bu **environment variables** (muhit o'zgaruvchilari). --- ## Muhit o'zgaruvchilari nima? !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Environment variable — tizimning **yon daftarchasi**. Har bir dastur bu daftarchani ochib, kerakli ma'lumotni topishi mumkin. Siz qayta-qayta aytmasangiz ham, tizim "eslab qoladi". Har bir o'zgaruvchining ikkita qismi bor: **ism** va **qiymat**. ``` HOME = /home/akbar USER = akbar LANG = uz_UZ.UTF-8 ``` Terminalda o'zgaruvchi nomini `$` bilan o'qiysiz: `$HOME`, `$USER`. ```mermaid flowchart LR subgraph Tizim["Tizim yon daftarchasi"] H["HOME=/home/akbar"] U["USER=akbar"] P["PATH=/usr/bin:/bin:..."] L["LANG=uz_UZ.UTF-8"] end A[Brauzer] --> Tizim B[Terminal] --> Tizim C[Sizning skriptingiz] --> Tizim style Tizim fill:#1e3a8a,stroke:#60a5fa,color:#fff ``` Har qanday dastur bu daftarchaga murojaat qilishi mumkin. Siz yoqqan brauzer ham, yozgan skript ham — hammasi bir xil joydan o'qiydi. --- ## Asosiy o'zgaruvchilarni ko'ring Terminalda quyidagini yozing: ```bash echo $HOME # Sizning uy papkangiz echo $USER # Sizning login ismingiz echo $SHELL # Ishlayotgan shell (bash, zsh...) echo $PWD # Hozir qaysi papkada turganingiz ``` Barcha o'zgaruvchilarni bir vaqtda ko'rish: ```bash env # Barcha muhit o'zgaruvchilari printenv # env bilan bir xil natija printenv HOME # Faqat bitta o'zgaruvchi qiymati ``` !!! question "Tekshirib ko'ring" Terminalda `echo $USER` va `echo $HOME` ni yozing. Qanday natija ko'rdingiz?

Javob — bosib oching

`echo $USER` — sizning login ismingizni ko'rsatadi (masalan `akbar`). `echo $HOME` — `/home/akbar` kabi uy papkangizni ko'rsatadi. Ikkala qiymat ham sizning akkauntingizga tegishli — boshqa foydalanuvchi kirsa, u boshqa qiymatlarni ko'radi.

--- ## $PATH — eng muhim o'zgaruvchi Bu o'zgaruvchi alohida e'tiborga loyiq. Tushuntiramiz. ### "Qayerdan izlash kerak?" muammosi Terminalda `python3` yozsangiz, Linux buni qayerdan topadi? Disk bo'ylab minglab papkalarni ko'radimi? Yo'q — faqat `$PATH` da ko'rsatilgan papkalardan qidiradi. !!! tip "Shahar ko'chalari analogiyasi" `$PATH` — bu kompyuter uchun "dasturlar qaysi ko'chalarda joylashgan" degan manzillar ro'yxati. Siz `python3` desangiz, tizim ro'yxatdagi ko'chalarni bir-bir ko'rib chiqadi va birinchi topganini ishlatadi. `$PATH` qiymatini ko'ring: ```bash echo $PATH # Natija: /usr/local/bin:/usr/bin:/bin:/usr/local/sbin:/usr/sbin ``` Bu bir qator ko'rinadi, lekin aslida **ikki nuqta** (`:`) bilan ajratilgan ro'yxat. Har bir element — alohida papka. Chiroyli ko'rish uchun: ```bash echo $PATH | tr ':' '\n' # Har bir papkani yangi qatorda ko'rsatadi ``` Natija taxminan shunday bo'ladi: ``` /usr/local/bin /usr/bin /bin /usr/local/sbin /usr/sbin ``` Tizim `python3` ni topish uchun bu papkalarni **yuqoridan pastga** tartibda ko'rib chiqadi. Birinchi topilgani ishlatiladi. ```bash which python3 # PATH ichida python3 qayerda ekanini ko'rsatadi which docker # docker buyrug'i qayerda ```

🔬 Chuqurroq — PATH ustunligi va xavfsizlik

**Ustunlik tartibi muhim:** ```bash export PATH=/home/akbar/scripts:$PATH # Boshiga qo'shish — YUQORI ustunlik export PATH=$PATH:/home/akbar/scripts # Oxiriga qo'shish — QUYI ustunlik ``` Agar `scripts/` papkasida `ls` nomli fayl bo'lsa va siz uni boshiga qo'shsangiz — `ls` yozganda tizimniki o'rniga sizningki ishlaydi. Bu xavfli bo'lishi mumkin. **Joriy papkani (`./`) PATH'ga qo'shish xavfli:** ```bash export PATH=$PATH:. # XAVFLI — hech qachon qilmang production'da ``` Agar kimdir sizning papkangizga `ls` yoki `cd` nomli zararli skript qo'yib ketsa, siz bilmagan holda ishlatib yuborasiz. **PATH ni tekshirish:** ```bash echo $PATH | tr ':' '\n' | sort | uniq -d # Takrorlangan papkalar ```

--- ## O'zgaruvchi o'rnatish — vaqtinchalik va doimiy Bu yerda **ikki xil holat** bor va farqni tushunish juda muhim. ### 1. Vaqtinchalik — faqat hozirgi terminalda ```bash export MYNAME="Akbar" # O'zgaruvchini e'lon qilish va "eksport" qilish echo $MYNAME # Akbar ``` Terminal yopilsa — o'zgaruvchi yo'qoladi. Yangi terminal ochsangiz, `$MYNAME` bo'sh bo'ladi. `export` nima qiladi? U o'zgaruvchini faqat joriy shellda emas, shu shelldan ishga tushadigan **barcha child jarayonlarga** ham ko'rinadigan qiladi. ```bash MYVAR="test" # Faqat joriy shell uchun bash -c 'echo $MYVAR' # Bo'sh! export qilinmagan export MYVAR="test" # Export qilingan bash -c 'echo $MYVAR' # "test" — child jarayon ham ko'radi ``` !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato" `MYVAR="value"` va `export MYVAR="value"` bir xil ko'rinadi, lekin farqi bor. `export` siz ishga tushiradigan **boshqa dasturlarga** ham o'zgaruvchini "beradi". Odatda `export` ishlatgan ma'qul. ### 2. Doimiy — har safar terminalda bo'lishi uchun `.bashrc` fayliga yozing. Bu fayl har yangi terminal ochilganda avtomatik o'qiladi. ```bash # .bashrc ga qo'shish echo 'export EDITOR=vim' >> ~/.bashrc # Fayl o'zgargandan so'ng hozirgi terminalga ham qo'llash source ~/.bashrc # yoki qisqaroq: . ~/.bashrc ``` ```mermaid flowchart TD A[Terminal ochasiz] --> B{.bashrc mavjudmi?} B -->|Ha| C[.bashrc o'qiladi] C --> D[Barcha export buyruqlari ishlaydi] D --> E[O'zgaruvchilar tayyor] B -->|Yo'q| E style C fill:#065f46,stroke:#34d399,color:#fff style D fill:#065f46,stroke:#34d399,color:#fff ```

🔬 Chuqurroq — .bashrc, .profile, .bash_profile farqi

Linux'da bir nechta "avtomatik o'qiladigan" fayl bor. Ularni chalkashtirish keng tarqalgan xato. | Fayl | Qachon o'qiladi | Maqsad | |------|-----------------|--------| | `~/.bashrc` | Har yangi **interaktiv** bash terminal | Aliaslar, funksiyalar, export'lar | | `~/.profile` | Login (SSH yoki tizimga kirish) paytida | Barcha shelllar uchun umumiy sozlamalar | | `~/.bash_profile` | Bash **login** shell ochilganda | Bash-spesifik login sozlamalari | **Oddiy qoida:** O'zgaruvchilarni `~/.bashrc` ga yozing — ko'p holda yetarli. **Tizim darajasidagi sozlamalar** (barcha foydalanuvchilar uchun): ```bash sudo vim /etc/environment # Tizim bo'yicha global, faqat KEY=VALUE sudo vim /etc/profile.d/custom.sh # Skript ko'rinishida, export bilan ``` `/etc/environment` da `export` kalit so'zi ishlatilmaydi — to'g'ridan-to'g'ri `KEY=VALUE` formatida yoziladi.

--- ## $PATH ga yangi papka qo'shish Bu amalda eng ko'p bajariladigan ish. Masalan, siz `~/scripts/` papkasiga o'zingizning buyruqlaringizni yozdingiz va ularni hamma joydan ishlatmoqchisiz. **Vaqtinchalik (hozirgi terminal):** ```bash export PATH=$PATH:$HOME/scripts # $HOME/scripts ni ro'yxat oxiriga qo'shish ``` **Doimiy (.bashrc orqali):** ```bash echo 'export PATH=$PATH:$HOME/scripts' >> ~/.bashrc source ~/.bashrc # Hozirgi terminalga ham qo'llash ``` Tekshirish: ```bash echo $PATH | tr ':' '\n' | grep scripts # Ko'rinib turibdimi? ``` --- ## 💻 O'zingiz sinab ko'ring **1-mashq: o'zgaruvchilarni o'qing** ```bash echo "Ismim: $USER" echo "Uyim: $HOME" echo "Shellim: $SHELL" echo "Hozirgi papka: $PWD" ``` **2-mashq: o'z o'zgaruvchingizni yarating** ```bash export MY_PROJECT="hacknow" echo "Loyiha: $MY_PROJECT" # Yangi terminal oching va sinalying: echo $MY_PROJECT # Bo'sh bo'ladi! Nega? ``` **3-mashq: doimiy o'zgaruvchi** ```bash echo 'export MY_PROJECT="hacknow"' >> ~/.bashrc source ~/.bashrc echo $MY_PROJECT # Endi ishlaydi ``` **4-mashq: PATH ni ko'ring** ```bash echo $PATH | tr ':' '\n' which ls which bash ``` !!! question "Tekshirib ko'ring" `export A="salom"` yozdingiz, keyin yangi terminal ochdingiz. `echo $A` nima ko'rsatadi? Nega?

Javob — bosib oching

Yangi terminAlda `echo $A` **bo'sh** ko'rsatadi. `export` faqat joriy terminal sessiyasi uchun ishlaydi. Yangi terminal — bu yangi, toza sessiya. `.bashrc` ga yozmaguningizcha, u "eslab qolmaydi". Doimiy qilish uchun: `echo 'export A="salom"' >> ~/.bashrc` va `source ~/.bashrc`.

--- ## Tez-tez uchraydigan xatolar !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato 1: export'siz o'zgaruvchi" ```bash MYVAR="test" bash skript.sh # Skript ichida $MYVAR bo'sh! ``` Yechim: `export MYVAR="test"` — shunda skript ham ko'radi. !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato 2: source qilishni unutish" `.bashrc` ni o'zgartirgandan so'ng hozirgi terminalda **avtomatik qo'llanmaydi**. `source ~/.bashrc` yoki `. ~/.bashrc` yozish kerak. Yoki yangi terminal ochish. !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato 3: PATH'ni qayta yozib yuborish" ```bash export PATH="/mening/papkam" # XATO! Eski PATH yo'qoldi! export PATH=$PATH:"/mening/papkam" # TO'G'RI — qo'shib yozish ``` Birinchi variant eski barcha manzillarni o'chirib yuboradi. `python3`, `ls` — hech narsa ishlamay qoladi. !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato 4: bo'sh joylar" ```bash export NAME = "Akbar" # XATO — tenglik ikki tomonda bo'sh joy bor export NAME="Akbar" # TO'G'RI ``` --- ## Ilg'or foydalanish

🔬 Standart qiymatlar va majburiy o'zgaruvchilar

```bash # Agar o'rnatilmagan bo'lsa — standart qiymat ishlatish export DB_HOST=${DB_HOST:-localhost} # DB_HOST o'rnatilmagan bo'lsa "localhost" ishlatiladi # Majburiy o'zgaruvchi — yo'q bo'lsa xato beradi : ${API_KEY:?"Xato: API_KEY o'rnatilmagan!"} # Shartli o'rnatish if [ -z "$JAVA_HOME" ]; then export JAVA_HOME="/usr/lib/jvm/default-java" fi ```

🔬 DevOps amaliyotida: Docker, Kubernetes, CI/CD

**Docker bilan:** ```bash # Docker daemon manzili export DOCKER_HOST="tcp://docker-server:2376" # .env fayl orqali Docker Compose ga uzatish # .env faylida: DB_PASSWORD=secret docker compose up # .env ni avtomatik o'qiydi ``` **Kubernetes:** ```bash # Bir nechta cluster konfiguratsiyasi export KUBECONFIG=$HOME/.kube/config-dev:$HOME/.kube/config-prod ``` **CI/CD (GitHub Actions, GitLab CI):** CI tizimlar avtomatik o'zgaruvchilarni beradi: ```bash echo $CI_COMMIT_SHA # GitLab CI: commit hash echo $GITHUB_REPOSITORY # GitHub Actions: repo nomi ``` **Maxfiy ma'lumotlar (parollar, tokenlar):** ```bash # HECH QACHON terminAlda to'g'ridan-to'g'ri yozmang: export DB_PASSWORD="secret123" # Xavfli — history'da qoladi # To'g'ri usul — tashqi vault/secret manager dan: export DB_PASSWORD=$(vault kv get -field=password secret/db) # Yoki interaktiv kiritish: read -s -p "Parol: " DB_PASSWORD && export DB_PASSWORD ``` **Multi-environment skript:** ```bash #!/bin/bash # env-loader.sh function load_env() { case $1 in "dev") export APP_ENV="development" export DB_HOST="localhost" export LOG_LEVEL="debug" ;; "prod") export APP_ENV="production" export DB_HOST="prod-db.company.com" export LOG_LEVEL="error" ;; *) echo "Noto'g'ri muhit: $1" return 1 ;; esac echo "Muhit '$1' yuklandi." } # Ishlatish: # source env-loader.sh # load_env dev ```

🔬 Xatoliklarni topish (debug)

```bash # Joriy jarayon muhitini to'liq ko'rish cat /proc/$$/environ | tr '\0' '\n' # PATH ichida ma'lum dasturni qidirish env | grep -i path printenv | grep -i java # O'zgaruvchi eksport qilinganmi? declare -p MYVAR # O'zgaruvchi atributlari export -p | grep MYVAR # Eksport qilinganlardan qidirish # Yangi shellda ko'rinadimi? bash -c 'echo $MYVAR' ```

--- ## 🎒 Xulosa — eng muhimi Agar bu darsdan beshta narsani eslab qolsangiz: 1. **Environment variable** — tizimning yon daftarchasi. Har bir dastur u yerdan kerakli ma'lumotni oladi (`$HOME`, `$USER`, `$PATH`...). 2. **`$PATH`** — kompyuter dasturlarni qaysi papkalardan qidirishini bildiradigan manzillar ro'yxati. Uni buzmasdan kengaytiring: `export PATH=$PATH:/yangi/papka`. 3. **`export`** bilan o'rnatilgan o'zgaruvchi — joriy terminal va undan ishlaydigan dasturlar uchun. Terminal yopilsa yo'qoladi. 4. **`.bashrc` ga yozish** — doimiy saqlash. Har yangi terminal ochilganda avtomatik o'qiladi. O'zgartirgandan so'ng `source ~/.bashrc` qiling. 5. **Parollarni to'g'ridan-to'g'ri `export`** qilmang — tarix (`history`) da qoladi. !!! success "Keyingi qadam" Muhit o'zgaruvchilarini o'rgandingiz — bu asosiy. Keyingi darsda **jarayonlar va ularni boshqarish** (`ps`, `kill`, `systemd`) bilan tanishamiz: dasturlar orqa fonda qanday ishlaydi va ularni qanday nazorat qilish mumkin.