# Terminalda birinchi qadamlar !!! info "Bu darsda" - 🎯 Terminal nima ekanini va u nima uchun kerakligini tushunasiz - 🎯 `ls`, `cd`, `pwd`, `cat`, `mkdir`, `cp`, `mv`, `rm` va boshqa asosiy buyruqlarni ishlatishni o'rganasiz - 🎯 Fayl va papkalar bilan ishlashni amalda sinab ko'rasiz - ⏱️ O'qish vaqti: ~15 daqiqa - 🧩 Kerakli bilim: oldingi darslar yoki "hech narsa — bu birinchi amaliyot" --- ## 🪝 Sehrli so'zlar bor edi... Tasavvur qiling: yangi shahar. Siz yo'lni bilmaysiz. Ikkita variant bor. Birinchi variant — xaritani ochib, manzilga bosasiz, mashina o'zi boradi. Bu — grafik interfeys (sichqoncha bilan ishlash). Ikkinchi variant — mahalliy birovni to'xtatib: *"Markaziy bozorga qanday boraman?"* — u sizga aniq ko'rsatma beradi. Bu — **terminal**. Terminal kompyuter bilan yozma suhbat. Siz buyruq yozasiz — kompyuter bajaradi, natijani ko'rsatadi. Xolos. !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Terminal — kompyuterni boshqaradigan **sehrli so'zlar kitobi**. Har bir buyruq — bitta so'z. Siz so'zlaysiz, kompyuter eshitadi va bajaradi. Nima uchun sehrli? Chunki bir qator matnda yuz minglab faylni o'zgartirish, minglab serverga bir vaqtda buyruq berish, yoki butun tizimni sozlash mumkin. Sichqoncha bilan buni qila olmaysiz. --- ## Terminalda navigatsiya — "qayerdaman?" ### `pwd` — hozir qayerdaman? Kompyuteringizda fayllar papkalarda yashaydi. Papkalar boshqa papkalar ichida. Bu — daraxt. Siz har doim shu daraxtning biror joyidasiz. `pwd` buyrug'i (=**P**rint **W**orking **D**irectory) sizning hozirgi manzilingizni ko'rsatadi. ```bash pwd # Natija: /home/ali ``` `/home/ali` — bu manzil. Har bir `/` — bir qadam pastga. `/home/ali` degani: "ildizdan → `home` papkasiga → `ali` papkasiga".

🔬 Chuqurroq — absolut va nisbiy yo'l

Linux'da ikkita yo'l turi bor: **Absolut yo'l** — ildizdan (`/`) boshlanadi. Har qanday joydan ishlaydi: ```bash /home/ali/projects/myapp ``` **Nisbiy yo'l** — hozirgi joydan boshlanadi. Faqat hozirgi kontekstda ishlaydi: ```bash projects/myapp # hozirgi katalog /home/ali bo'lsa ``` `pwd` ikki rejim ham ko'rsatishi mumkin: ```bash pwd -P # Physical path — haqiqiy yo'l (symbolic link orqali bo'lsa ham) pwd -L # Logical path — siz kirgan yo'l (default) ``` **Script'da ishlatish:** ```bash CURRENT_DIR=$(pwd) # hozirgi yo'lni o'zgaruvchiga saqla echo "Joylashuv: $CURRENT_DIR" ```

--- ### `ls` — bu yerda nima bor? `ls` (=**l**i**s**t) — hozirgi papkadagi fayllar va papkalarni ko'rsatadi. Fayl menejeri kabi, lekin matnda. ```bash ls # Natija: Documents Downloads Desktop projects ``` Lekin `ls` ning kuchi uning **flaglarida**: ```bash ls -l # batafsil (ruxsat, hajm, sana) ls -a # yashirin fayllar ham (nuqta bilan boshlanadi) ls -la # ikkisi birga — eng ko'p ishlatiladi ls -lh # hajmni odam o'qiydigan shaklda (KB, MB) ls -lt # vaqt bo'yicha saralash (eng yangi yuqorida) ls -ltr # teskari — eng eski yuqorida ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" Flag — buyruqqa beriladigan **qo'shimcha ko'rsatma**. `-l` degani "batafsil ko'rsat", `-a` degani "yashirinlarni ham ko'rsat". Flaglarni birlashtirsa bo'ladi: `-la` = batafsil + yashirin. **Amalda ko'ring:** ```bash ls -la /etc/nginx/ # Nginx sozlama fayllarini ko'rish ls -ltr /var/log/ # Log fayllar — eng yangi oxirida ls -lah ~/.ssh/ # SSH kalitlari va ularning hajmi ls *.conf # Faqat .conf kengaytmali fayllar ```

🔬 Chuqurroq — ls ning kamdan-kam ishlatiladigan imkoniyatlari

```bash ls --color=auto # ranglar bilan (ko'pincha avtomatik yoniq) ls -d */ # faqat papkalar ls -ld .* # faqat yashirin fayllar ls -li # inode raqami bilan (fayl tizimi darajasida) ls -F # tur belgisi qo'shiladi: # / = papka # * = bajariladigan fayl # @ = symbolic link (havola-fayl) # | = named pipe # = = socket ``` `ls -lS` — hajm bo'yicha saralash (eng katta yuqorida). Server diskida joy qidirganda foydali.

--- ### `cd` — yo'l o'zgartiramiz `cd` (=**c**hange **d**irectory) — boshqa papkaga o'tish. ```bash cd /etc/nginx/ # absolut yo'l bilan — har qanday joydan ishlaydi cd projects # nisbiy yo'l — hozirgi joydan cd .. # bir qadam yuqoriga (ota-papkaga) cd ../.. # ikki qadam yuqoriga cd ~ # uy papkasiga qaytish (qisqa yo'l) cd - # oldingi joyga qaytish (ikki papka orasida almashish) ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `..` — "bir qadam orqaga". `~` — "uyga". `-` — "orqaga". Bular eng ko'p ishlatiladigan uchta maxsus yo'l. **Papka nomi bo'sh joy bo'lsa:** ```bash cd "My Documents" # qo'shtirnoq ichiga ol cd My\ Documents # yoki backslash bilan qoch ``` !!! question "Tekshirib ko'ring" Siz `/home/ali/projects/app/src` papakasidasiz. `cd ../../..` buyrug'idan keyin qayerda bo'lasiz? Bir daqiqa o'ylang.

Javob — bosib oching

`/home/ali` — uch marta "bir qadam yuqoriga" demak: `src` → `app` → `projects` → `ali`. Ya'ni uy papkangizga qaytdingiz.

--- ## Fayllar bilan ishlash ### `cat` — fayl ichiga nazar `cat` (=con**cat**enate) — faylning mazmunini ko'rsatadi. Qisqa fayllarda juda qulay. ```bash cat /etc/hosts # hosts faylini ko'rsatish cat deployment.yaml # Kubernetes manifest cat docker-compose.yml # Docker Compose konfiguratsiyasi ``` **Qo'shimcha imkoniyatlar:** ```bash cat -n file.txt # qator raqamlari bilan cat -b file.txt # faqat bo'sh bo'lmagan qatorlar raqamlanadi cat -s file.txt # ketma-ket bo'sh qatorlarni bittaga kamaytiradi ``` **Fayl yaratish (interaktiv):** ```bash cat > yangi_fayl.txt << EOF Bu birinchi qator Bu ikkinchi qator EOF ``` `EOF` — "End Of File", shartli to'xtatish belgisi. Faylga qo'shish uchun `>` o'rniga `>>` ishlating.

🔬 Chuqurroq — cat bilan script yaratish

`cat` ko'pincha `deploy.sh` kabi script fayllarni "to'qish" uchun ishlatiladi: ```bash cat > deploy.sh << 'EOF' #!/bin/bash # Deployment script echo "Deployment boshlanmoqda..." kubectl apply -f deployment.yaml echo "Tayyor!" EOF chmod +x deploy.sh # faylni bajariladigan qilish ``` `'EOF'` (qo'shtirnoq ichida) — `$` va boshqa o'zgaruvchilar kengaymaydi. `EOF` (qo'shtirnoqsiz) — kengayadi. Farqni bilish muhim.

--- ### `mkdir` — yangi papka yaratish `mkdir` (=**m**a**k**e **dir**ectory) — papka yaratadi. ```bash mkdir yangi_papka # bitta papka mkdir papka1 papka2 papka3 # bir vaqtda bir nechta mkdir -p /chuqur/yo'l/papka # -p: oraliq papkalar ham yaratiladi mkdir -v papka # -v: yaratilgani haqida xabar beradi mkdir -m 700 maxfiy_papka # -m: ruxsatni darhol belgilash ``` !!! tip "Oddiy qilib aytganda" `-p` — "yo'ldagi barcha papkalarni ketma-ket yarat". Misol: `/a/b/c` yo'lida `a` va `b` yo'q bo'lsa ham, `-p` barchasini yaratib beradi. **Loyiha strukturasi bir buyruqda:** ```bash mkdir -p k8s/{namespaces,deployments,services,secrets} # Natija: k8s/namespaces k8s/deployments k8s/services k8s/secrets mkdir -p docker-project/{src,tests,config,scripts,docs} ```

🔬 Chuqurroq — sana bilan avtomatik papkalar

Backup va log papkalarini sana bilan yaratish — DevOps'da keng tarqalgan naqsh: ```bash mkdir -p ~/backups/$(date +%Y-%m-%d) # Natija: ~/backups/2026-06-02 sudo mkdir -p /var/log/myapp/{access,error,debug} # Log papkalarini yaratish mkdir -p terraform/{modules,environments/{dev,staging,prod},scripts} # Ichma-ich murakkab tuzilma ``` `$(date +%Y-%m-%d)` — buyruq chiqishini qavs ichida ishlatish. `$(...)` ichidagi buyruq avval bajariladi, natija joyida qo'llanadi.

--- ### `cp` — nusxa olish `cp` (=**c**o**p**y) — fayl yoki papkani nusxalash. ```bash cp manba.txt nusxa.txt # fayl nusxasi cp manba.txt /boshqa/joylashuv/ # boshqa joyga ko'chir cp -r manba_papka/ nusxa_papka/ # papkani nusxalash (-r majburiy) ``` **Eng muhim flaglar:** ```bash cp -a manba/ nusxa/ # archive — barcha ruxsat, vaqt, havola saqlanadi cp -p manba nusxa # ruxsat va vaqt tamg'alarini saqlash cp -u manba nusxa # faqat yangi bo'lsa yangilash (update) cp -i manba nusxa # ustiga yozishdan oldin so'rash (interactive) cp -v manba nusxa # nima qilinayotganini ko'rsatish (verbose) cp -b manba nusxa # mavjud faylni backup qilish ``` **Amalda:** ```bash # Konfiguratsiyani o'zgartirishdan oldin backup qilish — DOIMIY odat cp -p /etc/nginx/nginx.conf /etc/nginx/nginx.conf.backup # Staging sozlamalarini production'ga ko'chirish cp -r k8s/staging/ k8s/production/ # SSH kalitlarini backup qilish cp -a ~/.ssh/ ~/backup/ssh-$(date +%Y%m%d)/ ``` !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato" `cp manba/ nusxa/` — papkani nusxalashda `-r` flagini unutish. Bu xato haqida aniq xabar keladi: `cp: -r not specified; omitting directory`. `-r` flag qo'shing va qayta urinib ko'ring. --- ### `mv` — ko'chirish yoki qayta nomlash `mv` (=**m**o**v**e) — ikki ish qiladi: fayl/papkani **ko'chiradi** yoki **qayta nomlaydi**. ```bash mv eski_nom.txt yangi_nom.txt # qayta nomlash mv fayl.txt /boshqa/joylashuv/ # ko'chirish mv fayl.txt /joylashuv/yangi_nom.txt # ko'chirish + qayta nomlash mv papka/ /yangi/joy/ # papkani ko'chirish mv *.txt docs/ # barcha .txt ni docs/ ga ``` **Flaglar:** ```bash mv -i manba manzil # ustiga yozishdan oldin so'rash mv -u manba manzil # faqat yangi bo'lsa ko'chirish mv -v manba manzil # nima qilinayotganini ko'rsatish mv -b manba manzil # mavjud manzil faylini backup qilish ``` **DevOps'da keng tarqalgan naqsh — "rolling update":** ```bash # Deployment versioning mv current-release/ previous-release/ mv new-release/ current-release/ # Log rotation mv /var/log/app.log /var/log/app.log.$(date +%Y%m%d) touch /var/log/app.log # yangi bo'sh log yaratish # Config almashtirish mv nginx.conf nginx.conf.old mv nginx.conf.new nginx.conf ``` --- ### `rm` — o'chirish `rm` (=**r**e**m**ove) — fayllar va papkalarni o'chiradi. ```bash rm fayl.txt # bitta fayl rm fayl1.txt fayl2.txt # bir nechta fayl rm -r papka/ # papkani ichidagi bilan o'chirish (-r majburiy) rm *.log # barcha .log fayllar ``` **Flaglar:** ```bash rm -f fayl.txt # force — tasdiqsiz, readonly bo'lsa ham rm -i fayl.txt # interactive — har fayl uchun tasdiq so'rash rm -v fayl.txt # verbose — nima o'chirilayotganini ko'rsatish rm -rf papka/ # recursive + force — eng kuchli, eng xavfli rm -I * # 3 tadan ko'p fayl uchun bitta tasdiq so'rash ``` !!! danger "Ehtiyot bo'ling!" `rm` o'chirilgan faylni **axlat qutisiga OLMAYDI**. U yo'qoladi. Qaytarib bo'lmaydi. ```bash # BU IKKI BUYRUQ BUTUN TIZIMNI O'CHIRADI — HECH QACHON YOZMANG rm -rf / rm -rf /* ``` Xavfsiz odat: avval `ls` bilan tekshiring, keyin `rm` qiling: ```bash ls -la papka/ # avval ko'ring rm -rf papka/ # keyin o'chiring ``` **Amalda:** ```bash # Build artefaktlarni tozalash rm -rf build/ dist/ node_modules/ # Eski log fayllarni tozalash rm -f /var/log/containers/*.log # 7 kundan eski backup fayllar find /backups/ -type f -mtime +7 -delete ```

🔬 Chuqurroq — xavfsizroq o'chirish usullari

`trash-cli` — `rm` o'rniga axlat qutisi: ```bash sudo apt install trash-cli # o'rnatish trash fayl.txt # axlat qutisiga trash-list # axlat qutisidagilar trash-restore # tiklash trash-empty # axlat qutisini bo'shatish ``` `rm -rf` dan oldin tekshirish odati: ```bash # Avval nima o'chirilishini ko'rish find papka/ -type f | head -20 # Keyin o'chirish rm -rf papka/ ``` Production serverda odatda `rm -rf` ni o'rinbosari sifatida `find ... -delete` ko'proq ishlatiladi — aniqroq nazorat uchun.

--- ## 💻 O'zingiz sinab ko'ring Quyidagi buyruqlarni ketma-ket bajaring. Har birida nima bo'layotganini kuzating. ```bash # 1. Uy papkangizga boring cd ~ # 2. Hozir qayerdasiz? pwd # 3. Bu yerda nima bor? ls -la # 4. Sinov papkasi yarating mkdir -p hacknow_amaliyot/{maqolalar,rasmlar,skriptlar} # 5. Yaratilgani tekshiring ls -la hacknow_amaliyot/ # 6. Ichiga kiring cd hacknow_amaliyot/maqolalar # 7. Oddiy matn fayli yarating cat > birinchi.txt << EOF Bu mening birinchi Linux faylim. Sana: 2026-06-02 EOF # 8. Faylni o'qing cat birinchi.txt # 9. Nusxa oling cp birinchi.txt ikkinchi.txt # 10. Qayta nomlang mv ikkinchi.txt nusxa_birinchi.txt # 11. Hammasi bormi tekshiring ls -lh # 12. Uy papkasiga qayting cd ~ # 13. Sinov papkasini o'chiring rm -rf hacknow_amaliyot/ ``` !!! question "Tekshirib ko'ring" 6-qadamdan keyin `cd ../rasmlar` desangiz, qayerga borasiz? Avval taxmin qiling, keyin sinab ko'ring.

Javob — bosib oching

`hacknow_amaliyot/rasmlar/` ga borasiz. `..` — bir qadam yuqoriga (ya'ni `maqolalar` dan `hacknow_amaliyot` ga), keyin `rasmlar` ga kirish. Nisbiy yo'l shu tarzda ishlaydi.

--- ## Barcha buyruqlar — bir joyda ```mermaid mindmap root((Asosiy buyruqlar)) Navigatsiya pwd - qayerdaman cd - yo'l o'zgartir ls - nima bor Papka mkdir - yangi papka rmdir - bo'sh papka o'chir Fayl cat - mazmunni ko'rsat cp - nusxa ol mv - ko'chir yoki nomlash rm - o'chir ```

Tez-tez ishlatiladigan buyruqlar shpargalkasi

| Buyruq | Nima qiladi | Misol | |--------|-------------|-------| | `pwd` | hozirgi joylashuvni ko'rsatadi | `pwd` | | `ls` | fayllarni ko'rsatadi | `ls -la` | | `ls -lh` | hajm bilan ko'rsatadi | `ls -lh /var/log/` | | `ls -lt` | vaqt bo'yicha saralaydi | `ls -lt` | | `cd ~` | uy papkasiga boradi | `cd ~` | | `cd ..` | bir qadam yuqoriga | `cd ..` | | `cd -` | oldingi joyga qaytadi | `cd -` | | `cat` | fayl mazmunini chiqaradi | `cat config.yaml` | | `cat -n` | qator raqamlari bilan | `cat -n script.sh` | | `mkdir` | papka yaratadi | `mkdir logs` | | `mkdir -p` | ichma-ich papka | `mkdir -p a/b/c` | | `cp` | nusxa oladi | `cp a.txt b.txt` | | `cp -r` | papkani nusxalaydi | `cp -r src/ backup/` | | `cp -a` | barcha atributlar bilan | `cp -a ~/.ssh/ bck/` | | `mv` | ko'chiradi / nomlaydi | `mv old.txt new.txt` | | `rm` | faylni o'chiradi | `rm tmp.log` | | `rm -rf` | papkani o'chiradi | `rm -rf build/` |

--- ## Tez-tez uchraydigan xatolar !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato 1 — `-r` flagini unutish" `cp papka/ boshqa_joy/` — bu ishlamaydi. `cp: -r not specified; omitting directory` xatosi chiqadi. Papkalarni nusxalash uchun har doim `-r` flag kerak: `cp -r papka/ boshqa_joy/`. !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato 2 — `rm` qaytarilmasligini unutish" `rm` bilan o'chirilgan fayl **axlat qutisida bo'lmaydi**. Qaytarib bo'lmaydi. `rm -rf muhim_papka/` dan oldin ikki marta o'ylang. Oldin `ls muhim_papka/` bilan tekshiring. !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato 3 — yo'lda bo'sh joy" `cd My Documents` — xato. `My` va `Documents` alohida argument deb tushuniladi. To'g'ri: `cd "My Documents"` yoki `cd My\ Documents`. !!! warning "Tez-tez uchraydigan xato 4 — mkdir -p siz chuqur yo'l" `mkdir /a/b/c` — agar `/a/b` yo'q bo'lsa, xato chiqadi. `-p` flag qo'shing: `mkdir -p /a/b/c`. --- ## 🎒 Xulosa — eng muhimi Agar bu darsdan faqat 4 narsani eslab qolsangiz: 1. **Terminal — kompyuter bilan yozma suhbat.** Buyruq yozasiz, kompyuter bajaradi. Flaglar (`-l`, `-r`, `-a`) buyruqqa qo'shimcha ko'rsatma. 2. **Navigatsiya uchburchagi:** `pwd` — qayerdaman, `ls` — nima bor, `cd` — boraman. Bu uch buyruq 80% vaqt ishlatiladi. 3. **Fayl amallari:** `cat` (ko'r), `mkdir` (yarat), `cp` (nusxa), `mv` (ko'chir/nomlash), `rm` (o'chir). Papkalar uchun `cp` va `rm` da `-r` majburiy. 4. **`rm` qaytarilmaydi.** Har doim avval `ls` bilan tekshiring, keyin o'chiring. !!! success "Keyingi qadam" Asosiy navigatsiya va fayl operatsiyalari endi qo'lingizda. Keyingi darsda **matn fayllar bilan ishlash** chuqurlashadi: `echo`, `grep`, `find`, `head`, `tail` — fayl ichidan qidirish va uzun fayllar bilan samarali ishlash usullari.